Οι 80 σελίδες του περιοδικού – κοσμημένου με ξυλογραφίες του Ράλλη Κοψίδη και ζωγραφική της Εύας Χαραλαμπίδου- καλύπτουν όλους τους τομείς Λόγου και Τέχνης.

Ποίηση: Ανέκδοτα ποιήματα των Δημήτρη Κακαβελάκη, Λεωνίδα Κακάρογλου, Βαγγέλη Κακατσάκη, Γιώργη Μανουσάκη, Ελένης Μαρινάκη, Γιάννη Μαρκάκη, Ελένης Μπολιουδάκη και Νίκου Χουρδάκη. Ποιήματα του Βέλγου νεωτεριστή Henri Michaux (1899-1984) και του Γάλλου κλασσικού Paul Verlaine (1844-1896) μεταφρασμένα για πρώτη φορά στα ελληνικά από την Θεανώ Μποράκη.

Πεζός λόγος: Τα ανέκδοτα διηγήματα Πλύνε-βάλε της Μαρινέλλας Βλαχάκη και Ο κύριος Camel του Σταύρου Καλαϊτζόγλου. Δύο ανέκδοτα πεζογραφήματα της Βικτώριας Θεοδώρου (Το αίθριο, Μορφή) καθώς και ένα εκτενές απόσπασμα από την υπό έκδοση μυθιστορηματική αυτοβιογραφία των παιδικών χρόνων της ποιήτριας με τίτλο Δραπέτις, που διαδραματίζεται την περίοδο του Μεσοπολέμου στην Κρήτη. Βίος, πολιτεία και δύο Εποικοδομητικοί Λόγοι του μυστικού ποιητή από το Καζαχστάν Αμπάι Κουνανμπάιεφ (1845-1904), σε πρώτη παρουσίαση στην Ελλάδα.

Τιμητικές αναφορές στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη (100 χρόνια από τον θάνατό του), στον Οδυσσέα Ελύτη (100 χρόνια από τη γέννησή του) και στην ελληνίστρια Jacqueline de Romilly (in memoriam). Με αφορμή τη συμπλήρωση τριών χρόνων από την αμετάκλητη φυγή του Γιώργη Μανουσάκη (1933-2008) το περιοδικό δημοσιεύει ένα σημαντικό κείμενο της Αγγελικής Καραθανάση με τίτλο: Γιώργης Μανουσάκης, ο άνθρωπος- ο ποιητής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι σελίδες έρευνας, παρουσίασης και κριτικής των τεχνών: Κώστας Νταντινάκης: Δίστιχα και συναισθηματική δραματουργία στις τραγωδίες του Κρητικού Θεάτρου. Γιώργος Βαβουλές: Το μπουλγαρί στην κρητική μουσική παράδοση. Κώστας Τερζής: Βία και λυρισμός, το κληροδότημα του Νίκου Παπατάκη. Νίκος Λυγγούρης: Ψήγματα ζωής Κωνσταντίνου Φίσερ. Δημήτρης Αντωνακάκης: Η έκθεση των Μένη & Γιώργου Βαρουδάκη στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου. Επίσης, κριτική βιβλίου: Αγαθής Δημητρούκα Πουλάμε τη ζωή, χρεώνουμε το θάνατο και Βικτώριας Θεοδώρου Πελαγινή, από τον Δημήτρη Μαριδάκη. Κριτική των εικαστικών τεχνών: Αριστέα Κριτσωτάκη – Αγγελική Κοκονάκη, από τον Γιάννη Μαρκαντωνάκη. Κριτική θεάτρου: Αγρυπνία του Λαρς Νουρέν στο “Θέατρο Κυδωνία”.

Στη μόνιμη στήλη “Αμάραντο ανθολόγιο” του τεύχους: ποιήματα των Κατερίνας Αγγελάκη-Ρούκ, Βάσου Η. Βογιατζόγλου, Μηνά Δημάκη, Βικτώριας Θεοδώρου, Διονύση Καψάλη, Χριστόφορου Λιοντάκη, Αιμιλίας Παπαβασιλείου και Τάκη Παπατσώνη.

Στον Κεδρισό υπάρχει ακόμα το Εργαστήρι λογοτεχνικής μετάφρασης με ανέκδοτες μεταφράσεις νεοελληνικής ποίησης. Το πρώτο τεύχος δημοσιεύει γαλλικές μεταφράσεις των Γιάννη Ρίτσου, Βικτώριας Θεοδώρου και Γιώργη Μανουσάκη.

Στη μόνιμη επίσης στήλη «παραποτάμια» υπάρχουν επίκαιρα σχόλια πολιτιστικού και πολιτισμικού περιεχομένου. Οι δύο εσωτερικές έγχρωμες σελίδες εξώφυλλου και οπισθόφυλλου περιέχουν (σε μόνιμη βάση) επιλογές από σημαντικά καλλιτεχνικά έργα. Το πρώτο τεύχος φιλοξενεί τον ζωγράφο Βασίλη Κελαϊδή και την φωτογράφο Ευαγγελία Βουτσάκη, αντίστοιχα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Κεδρισός (ιδιοκτησία της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρίας Κέντρο Παραστατικών Τεχνών και όχι των ομότιτλων εκδόσεων) θα διατίθεται στην προσιτή τιμή των 5 ευρώ από τα βιβλιοπωλεία της Κρήτης (τηλ. παραγγελιών 6979058458 και 2821300425), από τα βιβλιοπωλεία «Ιανός» σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, καθώς και από επιλεγμένα βιβλιοπωλεία της Πάτρας, Λάρισας, Ιωαννίνων, Αλεξανδρούπολης, Ερμούπολης και Ρόδου.

Φυσικό μνημείο: Το φοινικόδασος των Αστερουσίων

Εκεί που τα Αστερούσια Όρη συναντιούνται με το Λιβυκό, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα αυτοφυή δάση της Ευρώπης που συγκροτείται από εκατοντάδες φοίνικες του Θεόφραστου.

Η αποψίλωση του φοινικοδάσους του Αγίου Νικήτα πρέπει να ξεκίνησε αρκετούς αιώνες πριν, ενώ μεγάλες καταστροφές έγιναν και τον αιώνα που μας πέρασε. Ο Άγγλος πλοίαρχος Spratt που επισκέφτηκε την περιοχή το 1865, μελετώντας τα κατάλοιπα της αρχαίας Πριανσού μέτρησε 10-12 φοίνικες στη βραχώδη παραλία που βρίσκεται δυτικά του μοναστηριού. Σήμερα, στην ίδια περιοχή έχει καταφέρει να επιβιώσει μόνο ένα δέντρο. Αν και το φοινικόδασος του Αγίου Νικήτα βρίσκεται σε προστατευόμενη περιοχή (Natura 2000), οι αρμόδιες υπηρεσίες δεν έχουν λάβει ιδιαίτερα μέτρα προστασίας. Η περίφραξη που είχε τοποθετηθεί πριν από μερικά χρόνια από τη Δασική Υπηρεσία για να προστατεύσει τους φοίνικες κυρίως από την ανεξέλεγκτη βόσκηση έχει καταστραφεί προ πολλού…

Δεκάδες πρόβατα και κατσίκες βόσκουν καθημερινά ανάμεσα στους φοίνικες κατατρώγοντας τα παραβλαστήματα και τους καρπούς. Έτσι, εμποδίζεται η επέκταση και αναγέννησή του…

Ιδιότυπος μοναχισμός: Το μοναστήρι του Αγίου Νικήτα

Το μονύδριο του Αγίου Νικήτα Αχεντριά, βρίσκεται σ’ έναν τόπο αρχέγονο και χαρισματικό: στους πρόποδες των Αστερουσίων ορέων, στις ακτές του Λιβυκού πελάγους. Εκεί που επιβιώνει ακόμη ο αυτοφυής φοίνικας του Θεοφράστου και δημιουργεί ένα από τα σημαντικότερα φοινικοδάση της Κρήτης.

Ίσως στην περίπτωση του Αγίου Νικήτα επιβιώνει ως τις μέρες μας ο ιδιότυπος μοναχισμός που διαμορφώθηκε στο Ιερόν Όρος της Κρήτης, όπως έχουν χαρακτηριστεί τα Αστερούσια. Δίπλα σ’ έναν αρχαίο ναό εγκαταβιώνουν σε σπήλαια αναχωρητές πολλές φορές χωρίς κουρά ή χειροτονία. Φροντίζουν το ναό και υπηρετούν τους προσκυνητές που φτάνουν με δυσκολία στον δύσβατο και ερημικό τόπο.

Ο σπηλαιώδης ναός είναι μικρών διαστάσεων. Η είσοδος του σπηλαίου κλείνεται με τοίχο και διαμορφώνεται σε πρόσοψη του ναού. Στην κορυφή της πρόσοψης ένας χώρος παραμένει πάντα άκτιστος και ανοικτός «για να μην στενοχωράται ο Άγιος». Ο ναός έχει αγιογραφηθεί τουλάχιστον δύο φορές, ενώ από χαράγματα και άλλα στοιχεία προκύπτει ότι το τελευταίο στρώμα έγινε τουλάχιστον τον 15ο αιώνα. Αν και τα χαράγματα των προηγουμένων εποχών αποτελούν σημαντική πηγή πληροφοριών, έχουν προκαλέσει μεγάλη καταστροφή σε σημαντικά έργα τέχνης.

Αρχαιολογία: Ο Κρησίλας της χρυσής Αθήνας

Ο διάσημος Κρητικός γλύπτης και χαλκουργός Κρησίλας γεννήθηκε στην Κυδωνία τον 5ο αιώνα π.Χ. και με την τέχνη του συνέβαλε τα μέγιστα στη διαμόρφωση της περιόδου που ονομάστηκε κλασική. Τα έργα του επηρέασαν τη γλυπτική της εποχής του, που με τη σειρά της καθόρισε την τέχνη όλων των εποχών που ακολούθησαν.

Η αξία της τέχνης του αναγνωρίστηκε από νωρίς και ήταν ένας από τους κορυφαίους καλλιτέχνες που προσκάλεσε ο Περικλής στην Αθήνα, για να συμμετέχει στα μεγάλα έργα που την κόσμησαν και την κατέστησαν αθάνατη. Ο Κρητικός Κρησίλας ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές του αιώνα που ονομάστηκε «Χρυσός»! Αρχικά εντάχθηκε στο συνεργείο του Φειδία που είχε το γενικό πρόσταγμα των μεγάλων έργων που συντελούνταν στην Ακρόπολη. Μετά τον Παρθενώνα η φήμη του Κρησίλα εκτοξεύτηκε στα ύψη. Δέχεται παραγγελίες από τα μεγαλύτερα ιερά και έργα του κοσμούν πολλές πόλεις του Ελληνικού κόσμου όπως η Αθήνα, η Έφεσος, το Άργος, η Ερμιόνη. Παραμένει όλη του την υπόλοιπη ζωή στην Αθήνα, όπου τιμάται και αναγνωρίζεται από το δύσκολο κοινό της, αλλά δεν λησμονά την πατρίδα του που τη μνημονεύει σε όλα τα έργα του, τα οποία υπογράφει: «Κρησίλας εποίησεν Κυδωνιάτας» ή «Κυδωνιάτας Κρησίλας ειργάσατο», φέρνοντάς μας αναπόφευκτα στο νου τον Δομίνικο Θεοτοκόπουλο που εργάστηκε μακριά από την πατρίδα του, αλλά ήταν πάντα παρούσα στο έργο και στην υπογραφή του.

Μεσαιωνικό Άρωμα: Το βενετσιάνικο Πίκρι

Τα βενετσιάνικα οικιστικά κατάλοιπα, τα αρκετά διάσπαρτα αναλλοίωτα μνμεία και η βίλα των Clodio που εξακολουθεί να κατοικείται κάνουν το Πίκρι ιδιαίτερα ξεχωριστό. Ο μικρός οικισμός εξαιρετικά πυκνοδομημένος και με δαιδαλώδη ιστό έχει ιδρυθεί στη δυτική παρειά φαραγγιού και προστατεύεται από το βραχώδες τοπίο. Η ανάπτυξή του γίνεται σχεδόν γραμμικά κατά μήκος του κεντρικού δρόμου με τα σπίτια να διαρθρώνονται σε γειτονιές, οικοδομικά τετράγωνα που τέμνονται από μικρότερους ανηφορικούς δρόμους και διευθετημένα σε επίπεδα στην πλαγιά του φαραγγιού. Τα σωζόμενα κτίσματα του οικισμού ανήκουν κυρίως στην περίοδο της ύστερης Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας. Συνήθως είναι διώροφα με τοξωτά θυρώματα και θεμελιωμένα στον φυσικό βράχο, ιδιαίτερα αυτά που βρίσκονται στο βορειοδυτικό τμήμα του οικισμού.

Μεγάλη έκταση καταλαμβάνει και η βίλα των Clodio. Η θέση της στο άκρο του οικισμού, περικυκλωμένη από αυτόν και θεατή μόνο όταν έφθανες μπροστά της, δείχνει ότι χρησιμοποιούσε τον οικισμό ως ασπίδα προστασίας της ίδιας και του φεουδάρχη που κατοικούσε εδώ και έλεγχε την καλλιεργήσιμη γη. Παρά την καταστροφή του δυτικού τμήματός της, το σωζόμενο ανατολικό τμήμα μαζί με τον περίβολο και τη μνημειακή πύλη της εισόδου της δείχνουν ότι επρόκειτο για μεγάλο οικιστικό συγκρότημα.

Στρατηγική κορυφή: Το μυστηριώδες κάστρο Μέλισσα

Μια κορυφή, μια εκκλησία, ένα κάστρο κι ένα χωριό συγκροτούν τη Μέλισσα που βρίσκεται βόρεια του Αγίου Θωμά και ακριβώς πάνω στον σταυρό που σχηματίζουν τα όρια των επαρχιών Μονοφατσίου, Πεδιάδας, Μαλεβιζίου και Τεμένους, που υπήρξαν απόγονοι των «ελληνικών» πόλεων –κρατών, των βυζαντινών τουρμών, των βενετσιάνικων καστελανιών, των τούρκικων ναχιγιέδων και καταργήθηκαν μόλις πρόσφατα.

Πότε πρωτοκατοικήθηκε η κορυφή αυτή δεν γνωρίζουμε, καθώς δεν έχει γίνει ανασκαφική ούτε καμία άλλη έρευνα. Η θέση της, όμως, ανάμεσα σε τέσσερις σημαντικές πόλεις – Απολλωνία, Ριζινία, Πάνονα και Λύκαστο –την καθιστούσε προνομιούχα και μεγάλης στρατηγικής σημασίας, καθώς αποτελούσε το σύνορο αυτών των επικρατειών.

Η ιστορία που μπορούμε να ψηλαφίσουμε μέσα από τις πενιχρές πηγές και τα οικοδομικά λείψανα εντοπίζεται στους μέσους χρόνους με αρχή απροσδιόριστη. Τότε χτίζεται το κάστρο, η εκκλησία και δημιουργείται ο οικισμός που απογράφεται ως Μέλισσα. Δεν γνωρίζουμε αν προηγήθηκε το κάστρο του οικισμού ή αν προϋπήρχε ο οικισμός που οχυρώθηκε. Το πιθανότερο είναι το πρώτο.

Josef Berinda: Φωτογραφίζοντας την Κρήτη του 1868

Το 1868, στα χρόνια του μεγάλου πολέμου που συντάραξε το νησί, έφτανε στα Χανιά ο Josef Berinda από την Πολωνία, αλλά πολίτης της Αυστροουγγαρίας στην οποία ανήκε τότε η χώρα του. Είχε γεννηθεί το 1841 και είχε γνωρίσει αρκετά καλά το ρευστό ευρωπαϊκό περιβάλλον· είχε ταξιδέψει, είχε μείνει για κάποιο διάστημα στην Ιταλία, όπου φαίνεται ότι μυήθηκε για πρώτη φορά στα μυστικά της φωτογραφίας. Πολυσχιδής προσωπικότητα με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα αλλά και με επιχειρηματικές βλέψεις ο 27χρονος Berinda έμεινε στο νησί, εργάστηκε ως φωτογράφος και μηχανικός και διετέλεσε υποπρόξενος της Αυστροουγγαρίας.

Ως φωτογράφος δεν έμεινε κλεισμένος στο στούντιο, δεν αρκέστηκε στη λογική του πορτρέτου (που αργότερα του εξασφάλισε ένα καλό εισόδημα) όπως δεν αρκέστηκε στην αποτύπωση του αστικού χώρου. Κατέβηκε στον δρόμο, περπάτησε σε μονοπάτια φορτωμένος με τον βαρύ φωτογραφικό εξοπλισμό· γύρισε πολλές περιοχές της Κρήτης και κατάφερε να αποτυπώσει αυτό το αμάλαγο τοπίο, τις πόλεις, τα χωριά, τα βουνά του νησιού και να αποκαλύψει έναν τόπο που η Ευρώπη τον γνώριζε σχεδόν ως μυθικό.

Μινωικός Πολιτισμός: Η αγρέπαυλη του Σκλαβόκαμπου

Ο Σκλαβόκαμπος, με το μινωικό κτίριό του, περιβάλλεται από σημαντικές αρχαιολογικές θέσεις των βόρειων υπωρειών του Ψηλορείτη, όπως είναι τα ιερά κορυφής «Φιλιόρημος» και «Κορφή της Κεριάς». Η συστηματική ανασκαφή της χρηματοδοτήθηκε από το υπουργείο Παιδείας και από τον ανασκαφέα της Κνωσού, Σερ Άρθουρ Έβανς, ο οποίος, ενθουσιασμένος από τα ευρήματα, «…εβοήθησε διά δέκα χιλιάδων δραχμών». Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν σε τρεις ανασκαφικές περιόδους, ενώ πέρασαν αρκετά χρόνια μέχρι να εκπονηθούν η σχεδιαστική αποτύπωση και η αναπαράσταση του κτιρίου από τον Hans Munz και τον Σπ. Ιακωβίδη, αντίστοιχα. Μοιραία, η δουλειά των ανθρώπων αυτών αποδείχτηκε πολύτιμη, αφού, κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το μνημείο βομβαρδίστηκε και καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς.

Τα περισσότερα αγγεία βρέθηκαν με εμφανή τα σημάδια του σεισμού και της πυρκαγιάς που προκάλεσαν την καταστροφή του κτιρίου. Εκτός από πήλινα συλλέχθηκαν και θραύσματα λίθινων αγγείων. Βρέθηκαν, επίσης, ακονόπετρες, ένα χάλκινο δισκάριο, μία λίθινη σφύρα και ένα χάλκινο εγχειρίδιο. Αδιαμφισβήτητα τα σπουδαιότερα κινητά ευρήματα του Σκλαβόκαμπου, αυτά που εντυπωσίασαν τον Έβανς, είναι τα τριάντα οκτώ πήλινα σφραγίσματα, που ανάγονται στη φάση της τελικής καταστροφής τής (αγρ)έπαυλης (1525/1500 – 1450 π. Χ.).

Λευκά Όρη: Ο πολύτιμος παγετώνας των Σφακίων

Ο παγετώνας που κρύβει στα σπλάχνα του το σπηλαιοβάραθρο Κατσιβέλι στις Σφακιανές Μαδάρες αποδείχτηκε ανεκτίμητος θησαυρός για τους σκληροτράχηλους Σφακιανούς των περασμένων χρόνων, αφού τους προμήθευε νερό τους άνυδρους καλοκαιρινούς μήνες. Την κρίσιμη στιγμή που το νερό εξαφανιζόταν από τις στέρνες, ο παγετώνας συντηρούσε τη ζωή στη Μαδάρα.

Ο νταύκος, όπως αποκαλούν το σπηλαιοβάραθρο οι ντόπιοι, συγκρατεί στο εσωτερικό του τεράστιες ποσότητες χιονιού και πάγου, που δεν έχει λιώσει ποτέ, σύμφωνα με την παράδοση. Για να διευκολύνουν την πρόσβασή τους στο εσωτερικό οι Μαδαρίτες λείαναν το βράχο και λάξευσαν ή κατασκεύασαν σκαλοπάτια, όπου ήταν απαραίτητο.

Αποβραδίς έμπαιναν στον νταύκο με τσεκούρια και κασμάδες και έκοβαν μεγάλα κομμάτια πάγου. Κατόπιν τα μετέφεραν έξω ακριβώς από την είσοδο και τα απέθεταν σε μια μικρή στεγανή δεξαμενή που είχαν κατασκευάσει επί τούτου. Το πρωί, που τα κοπάδια έφταναν στον τόπο, ο πάγος είχε λιώσει και η δεξαμενή ήταν γεμάτη. Με αυτό τον τρόπο ο νταύκος στο Κατσιβέλι αποτέλεσε για αιώνες ολόκληρους πηγή ζωής για ανθρώπους και ζώα.

Επιπλέον, αποτέλεσε ιδανικό καταφύγιο για τους μονίμως επαναστατημένους Σφακιανούς. Ο νταύκος τους προσέφερε κρησφύγετο, νερό και… ψυγείο, αφού μπορούσαν να συντηρούν κρέατα για όσο καιρό χρειαζόταν, πλεονεκτήματα που δεν είχαν οι διώκτες τους.

Αποδούλου Αμαρίου: Η συναρπαστική ιστορία της Καλλίτσας

Αρπάχτηκε έντεκα χρονών από τους Τούρκους στο Αποδούλου του Αμαρίου και μεταφέρθηκε στα σκλαβοπάζαρα της Αλεξάνδρειας. Εκεί την αγόρασε, μαζί με άλλες Κρητικοπούλες, ένας Άγγλος καθηγητής που συμμετείχε σε αρχαιολογική αποστολή στην Αίγυπτο και τη μετέφερε στο Λονδίνο για να τη χρησιμοποιήσει ως οικιακή βοηθό. Την έβαλε μάλιστα σε σχολείο να μάθει γράμματα και να μιλάει αγγλικά. Η Καλλίτσα ξεχώρισε αμέσως από την εξυπνάδα και την ωραία εμφάνισή της και κέρδισε τις καρδιές των Άγγλων αφεντικών της. Εκεί στο καινούργιο περιβάλλον, γνώρισε μετά από λίγα χρόνια τον αξιωματικό του αγγλικού πολεμικού ναυτικού Ρόμπερτ Χέι, που ήταν γιος του ναυάρχου του αγγλικού στόλου Τζων Χέι. Μεταξύ των δύο νέων αναπτύχθηκε έλξη, που δεν άργησε να εξελιχθεί σε σχέση που οδήγησε σε γάμο. Κάπως έτσι, η Καλλίτσα από το Αποδούλου του Αμαρίου βρέθηκε να ζει στο Λονδίνο, στο πλευρό του συζύγου της, ο οποίος κάποια στιγμή διαδέχτηκε τον πατέρα του στην ηγεσία του αγγλικού στόλου.

Κάποια στιγμή ο ναύαρχος με την Καλλίτσα επέστρεψαν στο Απδούλου, όπου κατασκεύασαν μια πολυτελή βίλα για να τη χρησιμοποιήσουν ως εξοχικά κατοικία. Το εντυπωσιακό κτήριο που διασώζεται στο Αποδούλου αποτελεί αδιάψευστο μάρτυρα της συναρπαστικής ιστορίας της Καλλίτσας Ψαράκη-Χέι…

Γράμμα από τα Καπετανιανά: Ο γιατρός του Παπαντρέους

ο Θεός μπορεί να κάνει ορφανούς αλλά δε κάνει τσιφτελίδες. Κι ετσά όντεν ήφταξε το πλήρωμα του χρόνου, εβγήκε το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία! Εσωθήκαμε, είπανε οι χωριανοί. Ο Παπαντρέους επρόβερνε μέρα νύχτα στη μοναχεμένη τηλεόραση που είχαμε στο χωριό και ήλεγε για την υγεία. Τρεις ήτονε οι λύτες που είχανε οι χωριανοί εκειονά το διάστημα:

Το μαμούνι των ωζώ γιατί είχαμε πρωτομαμουνιά, ένα ξενοχωριανό κουλούκι που φάνηκε στα Βουλίσματα και μπακαλούμ, και το Εθνικό Σύστημα Υγείας του Παπαντρέους.

Κι ο Παπαντρέους όλο να προβαίρνει στη μοναχεμένη τηλεόραση του χωριού και να λέει τω χωριανώ:

-«ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο. Ο Λαός δε ξεχνά τι σημαίνει δεξιά. Το ΠΑΣΟΚ στη κυβέρνηση, ο λαός στην εξουσία». Απόξω τσι μάθανε όλες ετουτησάς τσι παροιμίες, παρόλο που δε τως ερέσανε. Αυτοί κατέχανε καλύτερες: «Αντρούς πορδή γυναίκας δύναμη. Λίδια μου, βρουλίδια μου και καβρομαμουνίδια μου. Κώλος καθιζάμενος δουλειά ξετελεμένη!». Μπορεί βέβαια οι παροιμίες του Παπαντρέους να ήτονε κακές, αλλά ήλεγε και κατιτίς καλό, το Ε.Σ.Υ., που απ’ ότι τως είπε ο Νταγιαντάς ο μπολτοζέρης, που εκατέβασε το δρόμο το ίδιο διάστημα σάμε τα Σπηλιαρίδια, είχε να κάμει με την υγεία. Και πως ο Παπαντρέους θα τσι κάμει όλους εφτάγερους ό,τι ανάγκη κι αν έχουνε. Μα κι ο ίδιος ο Παπαντρέους το ’λεγε με άλλα λόγια:

-«Πάνω απ’ όλα η υγεία. Παντού μεσοκομεία, παντού γιατροί, παντού μεσοκόμες. Κάθε άθρωπος να έχει το γιατρό του. Τον προσωπικό του γιατρό να τον εγιατροπορεύει. Και τα αγοραστά φάρμακα τζάμπα και χαχαλιές». Οι χωριανοί χαρήκανε πολύ, αλλά πεταχτήκανε έξε δεξιοί που είχαμε, όλους κι όλους, στο χωριό και πολεμήσανε να τως εκόψουνε τη χαρά. Διότι τέθοιοι είναι πάντα οι δεξιοί. Δε θένε την πρόοδο. Ελέγανε, λοιπόν, οι δεξιοί πως ο Παπαντρέους παίζει τσι χωριανούς και όλα που λέει είναι ψώμματα. Και τα τζάμπα φάρμακα θαν είναι χαλασμένα και μια που λέγανε παροιμίες κολλά επαδέ η παροιμία που λέει: «Το βερεσέ κριάς το τρών οι σκύλοι!»…

Κρητική διατροφή: Σφακιανές γεύσεις

Γαρδούμια αυγολέμονο.

Αρνί ή κατσίκι με ασκολύμπρους.

Κουκιά βραστά με ασκολύμπρους.

Το ιστορικό μουσικό περιοδικό Δίφωνο αποτελεί παρελθόν για τα εκδοτικά πράγματα και πιθανότατα ένα ακόμα θύμα της κρίσης που επικρατεί στον εκδοτικό χώρο. Δεν έχει γίνει γνωστό εάν η ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού, που φιλοξένησε μεγάλο μέρος της ελληνικής και ξένης μουσικής, θα συνεχίσει να λειτουργεί.

ΛΑΦΟΝΗΣΙ, Παράδεισος απειλούμενος

Κρυστάλλινα γαλαζοπράσινα νερά, στενές λωρίδες άμμου με ροδοκόκκινες ανταύγειες, χρυσές αμμοθίνες με σπάνια λουλούδια, απότομα βράχια-καταφύγια πουλιών και ένας βυθός γεμάτος ζωή.

Το Λαφονήσι είναι μια γλώσσα γης ευλογημένης από την κρητική φύση, ένα οικοσύστημα που παλεύει να επιβιώσει. Μια παραδεισένια μικρογραφία που όλες τις εποχές του χρόνου αλλάζει χρώματα παίρνοντας μορφές που άλλοτε προσομοιάζουν σε ανθισμένο υποτροπικό δάσος, άλλοτε σε ηλιόλουστο πετράδι Πολυνησιακής ακτής και άλλοτε σε αέρινη μεσογειακή γλώσσα γης. Δεν είναι τυχαίο που σε αυτό το μικρό κομμάτι της Κρήτης ζούνε πολλά σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας.

Αντιμέτωπο με ορδές από ασυνείδητους τουρίστες, ξαπλώστρες, ομπρέλες, έλλειψη ουσιαστικής προστασίας και προθέσεις οικοπεδοποίησης, το Λαφονήσι, σαν ένα μεγάλο ζώο που ξεκουράζεται δίπλα στη σμαραγδένια θάλασσα, φυλάει στη μικρή του αγκαλιά το μοναδικό πολυποίκιλο πρόσωπο της Κρητικής φύσης.

ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ, Ο φρουρός της πρωτεύουσας

Στο κέντρο περίπου του κόλπου που περιλαμβάνει το σημερινό Ηράκλειο και τις πρωτεύουσες θέσεις της κρητικής ιστορίας, κάτω από τα όρη και το χωριό της Ρογδιάς και πάνω σ’ έναν χαρακτηριστικό, και έντονα προεξέχοντα πέτρινο όγκο, ασβεστολιθικής συστάσεως, διατηρούνται τα λείψανα ενός πολύ σημαντικού φρουρίου: του Παλαιόκαστρου.

Η κατασκευή του Παλαιόκαστρου θα μπορούσε να ενταχθεί στο σχέδιο βελτίωσης των τειχών του Χάνδακα και να χαρακτηριστεί μέρος του γιγαντιαίου αυτού οχυρωματικού έργου, αφού κτίστηκε με τον ίδιο τρόπο και με σκοπό να καλύψει τις αδυναμίες του. Η εξαιρετικά οχυρή θέση, η απόστασή της από τους τρεις όρμους καθώς και η οπτική επαφή με τους νότιους κόλπους της Ντίας καθιστούν τον βράχο ιδιαίτερα στρατηγικό σημείο για τον έλεγχο όλου του ηρακλειώτικου κόλπου.

ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΧΩΡΙΣ ΤΙΜΩΡΙΑ, Στο μικροσκόπιο οι ναζιστικές θηριωδίες στην Κρήτη

Ελάχιστοι, ακόμα και Κρητικοί, είναι σήμερα σε θέση να συλλάβουν το μαρτύριο του κρητικού λαού κατά τον Πόλεμο και την Κατοχή. Η μεταπολεμική αδιαφορία των ελληνικών κυβερνήσεων να συλλέξουν στοιχεία για τις γερμανικές θηριωδίες στο νησί ύψωσε ένα δίχτυ ασφαλείας για εκατοντάδες Γερμανούς εγκληματίες πολέμου. Λίγοι από αυτούς έγιναν γνωστοί, ακόμα λιγότεροι οδηγήθηκαν σε δίκη και τελικά οι εκτελεσμένοι μετρήθηκαν στα δάχτυλα του ενός χεριού.

Έχουν περάσει πάνω από 65 χρόνια από τις σφαγές που διαπράχθηκαν στο νησί. Πρόσφατα, η γερμανική κυβέρνηση, μέσω της «Κεντρικής Υπηρεσίας της Γραμματείας Δικαιοσύνης για την Εξακρίβωση των Εγκλημάτων Πολέμου», αποφάσισε να ερευνήσει επισταμένα το ζήτημα και να διασταυρώσει τις πληροφορίες των πλούσιων γερμανικών αρχείων με όλες τις διαθέσιμες αρχειακές και βιβλιογραφικές πηγές στη χώρα μας, αλλά και με προφορικές μαρτυρίες. Σκοπός, η ανεύρεση ονομάτων ενόχων και η ανακίνηση δικαστικών διώξεων εναντίον τους.

Το «Κρητικό Πανόραμα», σε συνεργασία με τους εκπροσώπους της Υπηρεσίας και μετά από συνεννόηση με τη γερμανική πρεσβεία, ξεκινά με αυτό το άρθρο τη δική του αναζήτηση πληροφοριών για τα γερμανικά εγκλήματα πολέμου στην Κρήτη, ως συμβολή σε αυτή την σπουδαία προσπάθεια, έστω και αν αυτή γίνεται καθυστερημένα. Ζητάμε από τους αναγνώστες μας να αποκαλύψουν άγνωστα στοιχεία για φόνους, ομαδικές εκτελέσεις και εμπρησμούς χωριών που δεν έχουν καταγραφεί ή έχουν ξεχαστεί από τις επίσημες πηγές. Εκατοντάδες μικρά περιστατικά, ονόματα θυτών και θυμάτων βρίσκονται ακόμα διασωσμένα στη μνήμη των επιζώντων. Και αυτοί μόνο μπορούν σήμερα να οδηγήσουν στο εδώλιο τους δήμιους και να δικαιώσουν, έστω και ηθικά, τα χιλιάδες θύματα της Κρήτης.

ΠΑΠΑΔΙΟΚΑΜΠΟΣ ΣΗΤΕΙΑΣ, Ένα μινωικό σπίτι αγροτών και ψαράδων

Πολύτιμες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή μιας μινωικής οικογένειας αγροτών και ψαράδων στον Παπαδιόκαμπο Σητείας λίγο πριν από τη μεγάλη καταστροφή μας αποκαλύπτει η αρχαιολογική έρευνα που πραγματοποιείται στην περιοχή.

Οι ανασκαφή αποκάλυψε τι ακριβώς έκαναν αυτοί που έμεναν εκεί λίγο πριν το εγκαταλείψουν για πάντα: πάνω στην εστία ήταν μια χύτρα με πεταλίδες, σπασμένα σαλιγκάρια και καβούρια, η οποία έσπασε και το περιεχόμενό της σκόρπισε τριγύρω στο πάτωμα. Δύο μεγάλες επίπεδες πέτρες κοντά στην εστία ήταν πιθανώς καθίσματα. Στην αυλή του σπιτιού υπήρχε έτοιμη μια πιατέλα με πεταλίδες που μάλλον θα τρώγονταν ωμές, γιατί δίπλα της βρέθηκε χάλκινο μαχαίρι με το οποίο θα τις καθάριζαν. Ακόμη, στη γωνιά δωματίου που ήταν διάδρομος προς τα δωμάτια που χάθηκαν στη θάλασσα, βρέθηκαν συγκεντρωμένα 2 κιλά σαλιγκάρια «φρέσκα». «Φρέσκα» γιατί ήταν τα μόνα άσπαστα, ενώ όλα τα άλλα που βρέθηκαν στη χύτρα και στα πατώματα ήταν σπασμένα. Υποθέτουμε πως κάποιος τα μάζεψε εκείνη τη στιγμή από τη θάλασσα, και τα άφησε στη γωνιά μέσα σε ένα καλάθι που φυσικά δεν σώθηκε.

Εξίσου εντυπωσιακά ήταν και τα αποτελέσματα από τη μελέτη των ζωικών οστών.

Φαίνεται ότι οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να φύγουν ξαφνικά, αφήνοντας το φαγητό τους στη μέση. Ο μόνος που έμεινε πίσω ήταν ο φύλακας του σπιτιού, ο σκύλος, που καταπλακώθηκε από τα ερείπια.

ΑΓ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΜΑΡΙΟΥ, Ο τελευταίος σαμαράς

Τα εργαλεία σαμαρικής του Κωστή Φουντουλάκη, από την Αγία Παρασκευή Αμαρίου Κρήτης, αραχνιάζουν στις αποθήκες και οι λέξεις που τα αφορούν μιλιούνται μόνο από τον ίδιο και τους ελάχιστους συνομηλίκους του. «Τυραννιόμουνα πολύ να τα φτιάξω, μου έπαιρνε μια βδομάδα τουλάχιστον κάθε σαμάρι.Στην Κατοχή που δεν είχε ο κόσμος λεφτά να με πληρώσει μου έδιναν σαν αντάλλαγμα λάδι». Οι σαμαράδες, μαζί με τους χαρκιάδες και τους τσαγκάρηδες, ήταν παλιά περιζήτητοι γαμπροί. Ήταν εποχές που ο Κωστής Φουντουλάκης είχε πολλή δουλειά, μέχρι και 10 παραγγελίες σαμαριών ταυτόχρονα…

ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΠΕΤΑΝΙΑΝΑ – Β’ ΜΕΡΟΣ, Οι γιατρικουλιές και οι παλαιές αρρώσθιες

Τα βάσανα και οι καημοί είναι για τσ’ αθρώπους. Και οι ανάγκες που τσι βρίχνουνε δεν έχουνε ’ποτελειωμό. Πολλές οι ανάγκες, πολλές και οι γιατρικουλιές τως. Τ’ άλλο σεφέρι εγράψαμε για τσι γιατρικουλιές τση πανόγλας, τση μεσκηνιάς, τση τρεζάδας, του γράντους, του φταρμού, τση βιστιριάς, του βραχνά, τ’ αδερφοδιώχτη, τση μουσουμπιάς, του βερεμιού, του φύστουλα, τση φάωσας, των αθριτικώ, του στρουφίσματος, του φαλιού, του κοψίματος, του φιαγκώματος, του μαγιασιλιού, του ξενεφρίσματος, τση χρυσής, του πετεινόβηχα, του λούξιγκα, του ψημμένου, τση ψώρας, τ’ανεδράματος, τση τζιμπιάς, τω παρανυχίδω, του ήλιου, του ξεκαυκαλώματος, τω μπαμπουνώ, του ψακώματος, του πόνου, των εντερικών, τση ταινίας, των ορμύγκων του θεριού, τση καημαθιάς, τω μπασουμάδων, τση βαρυσμαθιάς, τση κομμμαθιάς, του ξαιματώματος, του σπασίματος, του βγαρσίματος, και του λοστρέματος.

ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ, Ο πολιτισμός του ξινόχοντρου

Ο ξινόχοντρος είναι γνωστός σε όλη την Κρήτη. Παντού παρασκευάζεται και καταναλώνεται με τον ίδιο περίπου τρόπο. Η μεγάλη παραγωγή και κατανάλωση, όμως, που γίνεται στα Καπετανιανά δημιούργησε ολόκληρη λαογραφία –τον πολιτισμό του ξινόχοντρου. Μέχρι και σήμερα που το γάλα πωλείται στα τυροκομεία, το μόνο προϊόν που εξακολουθούν να παράγουν οι Καπετανιανοί είναι ξινόχοντρος, αφού κάθε σπίτι χρειάζεται για να περάσει τη χρονιά περίπου 150 με 200 κιλά!

ΚΡΗΤΙΚΕΣ ΓΕΥΣΕΙΣ

Πεντανόστιμο γαϊδουράγκαθο, Κουφωτοί βραστοί, Κουφωτοί τηγανιτοί, Κουφωτοί αυγολέμονο, Βρουβόκουκα.

Μιχ. Χατζηγιάννης: Αυτό είναι το καλοκαίρι του.

Πρόσωπα: Rous & Στέλιος Παρλιάρος

Ακόμη: 4α Ποδοσφαιρικά βραβεία, Psiloritis Race, Διατροφή στις διακοπές, Aqua Aerobic: όσα πρέπει να ξέρουμε, Rejuvance: Lifting χωρίς νυστέρι, Η τέχνη της λευκοσιδηρουργίας, Summer trends & more, Go Shopping & Clubbing και πολλά άλλα!

Στο 22ο τεύχος του Παγκρήτιου περιοδικού BEST μπορείτε να γνωρίστε τον έναν και μοναδικό Νίκο Παπαδάκη, τον δικό μας ρεθεμνιώτη Νίκο, που για πρώτη φορά δίνει συνέντευξη σε ρεθεμνιώτικο περιοδικό και φυσικά κοσμεί και το εξώφυλλο αυτού του τεύχους. Μίλησε στον Στέλιο Κουνδουράκη για τα πρώτα του βήματα στο μόντελινγκ, την ενασχόλησή του με την υποκριτική αλλά και με την παρουσίαση εκπομπών, κάτι με το οποίο ασχολείται συστηματικά τα τελευταία χρόνια.

Επίσης έχει συνεντεύξεις από Κάτια Σταυρουλάκη, το μεγάλο ταλέντο του Ρεθύμνου στο τένις, Φιφή Χατζηστόϊκου, ζωγράφο από την Ξάνθη που έρχεται από 17 έως 31 για έκθεση-παρουσίαση στο Ηράκλειο και από τον Χάρη Ανδριώτη, σεφ του Mio Gusto και πολλά υποσχόμενο με μεγάλο βιογραφικό από γνωστά εστιατόρια των Αθηνών και του εξωτερικού. Επίσης γνωρίστε την Elisabetta Gavello, την γνωστή σχεδιάστρια κοσμημάτων σε μία αποκλειστική συνέντευξη στην Μαρίνα Σαμιώτη, τους αδερφούς Χρήστο & Παναγιώτη Μαρκαντώνη της κρητικής παραδοσιακής μουσικής σε μία διαφορετική συνέντευξη από τον Κώστα Κουκούλη και τον φωτογράφο Γιώργο Μαζωνάκη από τα Χανιά παρουσιάζοντας την δουλειά του και τον ίδιο σε μία καλλιτεχνική συνέντευξη. Τέλος μεγάλη και αποκλειστική συνέντευξη του Φραγκίσκου Αλβέρτη στον Δημήτρη Τσαγκαράκη αλλά και του Σταύρου Μυκονιάτη στον Στέλιο Κουνδουράκη.

Φυσικά και σε αυτό το τεύχος τα αφιερώματα είναι πολλά και ενδιαφέροντα, σας παραθέτουμε ορισμένα από αυτά όπως το μεγάλο αφιέρωμα στο Big Party Ierapetra που διοργανώνει η ραδιοφωνική εκπομπή Καλοκαίρι στο Νότο, τον διεθνή αγώνα δρόμου Psiloritis Race στον Ψηλορείτη που στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία, την ομάδα water polo ανδρών του ΝΟΡ που πήρε την άνοδο στην Β εθνική πανηγυρικά, το αναλυτικό αφιέρωμα στην βραδιά των τελικών του Εργασιακού Πρωταθλήματος Μπάσκετ Ρεθύμνου, το επαγγελματικό τουρνουά beach volley 2×2 BEST Cirquie με συμμετοχές από όλη την Κρήτη των καλύτερων ομάδων αλλά και στο πιο τρελό τουρνουά, το Κουρούμπελο που για 13η συνεχόμενη χρονιά κλέβει την παράσταση μέσα στο λιμάνι.

Ευχόμαστε καλή ανάγνωση και σε όλα τα υπόλοιπα θέματα που είναι πολλά για άλλη μία φορά αφού το περιοδικό BEST είναι το μεγαλύτερο σε όλη την Κρήτη εδώ και πολλά χρόνια με 264 σελίδες. Καλή ανάγνωση σε όλους!

ΒΟΛΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ
Φωτογραφικό: Μαγαζιά που αντέχουν στο χρόνο

Η ΖΩΗ @ ΡΕΘΥΜΝΟ
- Εναλλακτικά στέκια,
- Η κίνηση που μας κρατάει ακίνητους
- Ένα πιάτο αγάπη
- Είναι ασφαλής πόλη το Ρέθυμνο;
- Οι περιπέτειες του Χασάν: Η πόλη που χάθηκε στη σκόνη

Η ΖΩΗ @ ΗΡΑΚΛΕΙΟ
- Νύχτες τζαζ και καλές παραστάσεις στην πόλη
- Η αλληλεγγύη της διπλανής πόρτας
- Ανδρέας Σμαραγδάκης: Η τέχνη της ζωής
όπως την αφηγείται στην Ελένη Δ. Μπουχαλάκη

Η ΖΩΗ @ ΧΑΝΙΑ
- Όταν η πόλη ξυπνάει, Αλήθειες που μας αρέσει να ξεχνάμε
- Η άνεργη κοκκινοσκουφίτσα
- Θρύλοι της …Φυλακής
- Ανάσταση ή Επανάσταση; Χρονογράφημα της Δέσποινας Μουζουράκη

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ
Έλλη Αλεξίου – Η δασκάλα που δίδαξε τη ζωή
Φρίξος Θεοδοσάκης – σκιαγράφηση της ζωής και του έργου του

ΑΝΟΙΞΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
- Αυτό είναι Άνοιξη! …εποχιακά κείμενα από τους συντάκτες
- Αρχάνες: η επιβλητική ομορφιά της ιστορίας
- Εναλλακτικές δραστηριότητες
- Εκδρομές παντού!
Θέρισος * Φραγκοκάστελο * Ασή Γωνιά *Μαργαρίτες *Ελεύθερνα *Αργυρούπολη * Φαράγγι Ρίχτη *Οροπέδιο Χανδρά *Πρίνα – Καλαμαύκα
- Τα Χανιά την Άνοιξη
- Ανοιξιάτικο χρονογράφημα

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Στέλιος Πετράκης: Ένας Κρητικός μουσικός του …κόσμου
μιλάει από το Μόχλο Σητείας για την διεθνή καριέρα του, στον Βασίλη Αλεξανδράκη
- Μπάμπης Στόκας: ο τραγουδιστής που έγινε γνωστός με τους Πυξ Λαξ
τώρα λέει τα «δικά του»
- Νατάσσα Μποφίλιου: πέρασε από την Κρήτη σαν ανοιξιάτικο αεράκι
- Το ροκ στα Χανιά
Κείμενα-συνεντεύξεις: Αφροδίτη Καραντωνάκη
ΕΙΔΙΚΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ
Τι παίχτηκε σε όλη την Κρήτη
DVD
Ότι κυκλοφορεί αυτή την εποχή
ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΖΩΗ
- Ξεχάστε τις δίαιτες!
- Ποια είναι η πραγματική ομορφιά;
- Οικολογικές συμβουλές
ΒΙΒΛΙΟ
ΠΑΡΑΜΥΘΙ
Ο τελευταίος λυπημένος του Ρίθυ-City
ΕΚΤΟΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ
Κείμενα εκτός των τειχών
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ τι περιμένουμε τους δύο επόμενους μήνες

Ο λογοτεχνικός μας διαγωνισμός συνεχίζεται! Περιμένουμε και το δικό σας κείμενο.

Τα λίθινα αυτά ανθρώπινα διαπιστευτήρια προσελκύουν το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς αποτελούν την παλαιότερη απόδειξη ναυτικού ταξιδιού στη Μεσόγειο και ίσως στον κόσμο. Μέχρι τώρα, το αρχαιότερο ναυτικό ταξίδι συνδεόταν με τον εποικισμό της Αυστραλίας πριν από 60.000 χρόνια.

- ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΕΥΡΗΜΑ. Η εντυπωσιακή μάσκα του Σίβα. Η μάσκα του Σίβα ξεχάστηκε. Όπως τόσα και τόσα σε τούτον τον τόπο. Κι όμως, αν αναζητήσομε τις απαρχές των αποκριάτικων μεταμφιέσεων, ίσως χρειαστεί να ζητήσουμε από κάποιον παλιό Σιβιανό να πελεκήσει και πάλι τη ρίζα της αγαύης. Γιατί η σιβιανή μάσκα αποτελεί φαινόμενο μοναδικό στην ιστορία του πολιτισμού μας. Είναι τεραστίων διαστάσεων, κατασκευάζεται με μαλακό ξύλο που ξεθάβεται από τη γη και κάποτε τη φορούσαν όμιλοι μεταμφιεσμένων, οι οποίοι εμφανίζονταν συνήθως όταν έπεφτε το φως της ημέρας.

Αν πράγματι υπάρχει κάποιο νεκρολατρικό υπόστρωμα στην αποκριάτικη ευωχία, αν οι Απόκριες δεν είναι μόνο πλαστικό, ανάλατη λάτιν μουσική και ευτέλεια, τότε η μάσκα του Σίβα αναδεικνύεται σε εύρημα μοναδικό. Είναι, ίσως, η πιο εντυπωσιακή μάσκα του ελληνικού χώρου!

- Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ. Το κανόνι της Σπάθας. Στις βόρειες ακτές της Κρήτης, στο στρατηγικής σημασίας ακρωτήριο της Σπάθας οι Γερμανοί είχαν κατασκευάσει ένα σκηνικό παρόμοιο με αυτό που έστησαν πολλά χρόνια αργότερα στη διάσημη ταινία «τα κανόνια του Ναβαρόνε». Ένα άριστα εξοπλισμένο και επανδρωμένο οχυρό που ήλεγχε όλα τα θαλάσσια περάσματα στο βορειοδυτικό Κρητικό Πέλαγος. Στόχος του ήταν να προστατεύει το λιμάνι των Χανίων αλλά και την αχανή παραλία της Κισσάμου, όπου οι Γερμανοί φοβόντουσαν ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί απόβαση των συμμάχων. Το σημαντικότερο όπλο του οχυρού ήταν ένα γιγαντιαίο κανόνι με διπλή κάννη και τεράστιο βεληνεκές. Ήταν τόσο επιβλητικό το κανόνι εκείνο, που ακόμη και σήμερα οι ντόπιοι το θυμούνται με θαυμασμό…

- ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ. Τα μυστικά της πολύχρωμης κουμαριάς. Το πιο πολύχρωμο φυτό της ελληνικής χλωρίδας δεν ανθίζει την άνοιξη. Την εποχή που τα άλλα δέντρα και φυτά προετοιμάζονται για τον χειμώνα και μειώνουν τον μεταβολισμό τους, η κουμαριά βρίσκεται στην κορύφωση τού ετήσιου κύκλου της. Βγάζει ταυτόχρονα άνθη και φανταχτερούς πολύχρωμους καρπούς, δίνοντας χρώμα στο μουντό φθινοπωρινό τοπίο και συντηρώντας για αρκετούς μήνες ζώα και πουλιά.

Η κουμαριά, η κόμαρος των αρχαίων (Θεόφραστος, Διοσκουρίδης) αναφέρεται στη μυθολογία ως δέντρο που προήλθε από τη μεταμόρφωση ενός γιου της Γαίας.

Οι αρχαίοι δεν εκτιμούσαν τα κούμαρα, ενώ απόφευγαν να καταναλώνουν πολλά. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Ρωμαίος επιστήμονας, είναι αυτός που έδωσε το λατινικό όνομα της κουμαριάς. Το όνομα «unedo» προέρχεται από το λατινικό «unum edo» που σημαίνει «τρώω μόνο ένα». Ο Διοσκουρίδης παρομοίαζε τους καρπούς της κουμαριάς με τις εταίρες της Ρώμης: είναι ωραίοι, αλλά φουσκώνουν το στομάχι και προξενούν πονοκεφάλους.

- ΒΑΘΕΙΑΚΟ ΑΜΑΡΙΟΥ. Στην καρδιά της μυστηριώδους Αμπαδιάς. Στο ωραίο και ενδιαφέρον Αμάρι και συγκεκριμένα στην αμφιλεγόμενη και μυστηριώδη Αμπαδιά, βρίσκεται ο μικρός, σήμερα, αλλά ακμαίος άλλοτε, οικισμός του Βαθειακού.

Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας στο χωριό κατοικούσαν Αμπαδιώτες, οι οποίοι δεν είχαν καμία σχέση με τους υπόλοιπους Κρήτες. Ήταν μια ιδιαίτερη φυλή που κινούσε πάντα το ενδιαφέρον ντόπιων και ξένων ερευνητών, ιδιαιτέρως δε των περιηγητών που ασχολούνται εκτενέστατα μ’ αυτούς. Περιγράφονται ως θεομίσητοι και ξεχωριστοί από τους υπολοίπους κατοίκους της μεγαλονήσου, Χριστιανούς και Μουσουλμάνους, Έλληνες και Τούρκους. Ήταν διαφορετικοί «στον χαρακτήρα, στα ήθη και έθιμα, ακόμη και στη σωματική διάπλαση. Άγριοι, φανατικοί, αιμοχαρείς, μελαμψοί με ούλες τρίχες, με μύτη σιμή και χείλη παχιά». Όσοι απ’ αυτούς που τους περιγράφουν τους γνώρισαν προσωπικά, αναφέρουν ότι είχαν και ιδιάζοντα τρόπο στην ομιλία.

Μέχρι σήμερα έχει παραμείνει στο Κρητικό λεξιλόγιο η λέξη Αμπαδιώτης, ως βρισιά, για να χαρακτηρίζει τον βάρβαρο, τον αιμοσταγή, τον απολίτιστο.

- ΒΙΤΣΙΛΙΑ ΜΟΝΟΦΑΤΣΙΟΥ: Αετοφωλιά επαναστατών. Βιτσιλιά ονομάζεται ένα μικρό χωριό στην επαρχία Μονοφατσίου, η θέση του οποίου δικαιολογεί απόλυτα το όνομά του. Το εγκαταλελειμμένο από τη δεκαετία του 1970 χωριουδάκι βρίσκεται στην κορυφή λόφου με απεριόριστη θέα και στρατηγική σημασία.Την εποχή των Βενετών η Βιτσιλιά γνώρισε τη σπουδαιότερη περίοδό της, καθώς συνδέθηκε με ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα της Κρητικής Ιστορίας, τον Μάρκο Γραδόνικο, αρχηγό της Αποστασίας του Αγίου Τίτου που επιχείρησε το 1363 να αποκόψει την Κρήτη από τη Βενετία και να ιδρύσει ανεξάρτητη δημοκρατία. Η επαναστατική κυβέρνηση που συγκροτήθηκε εξέλεξε Δούκα της Κρήτης τον Μάρκο Γραδόνικο, που ήταν φεουδάρχης της περιοχής. Το φέουδό του εκτός από το Μιλιαρίσι, τα Πάρτιρα και τον Χαλασό, συμπεριελάμβανε και τη Βιτσιλιά.

- ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΠΕΤΑΝΙΑΝΑ. Η πρεσβυτέρα Κάθριν. «Όλα δουλεύανε ρολόι στην ενορία μας. Κι ο παπάς εκάτεχε τη δουλειά του κι η παπαδιά την εδικιά τση. Όλοι οι χωριανοί ήτονε πολύ ευχαριστημένοι κι ο καιρός επέρνουνε όμορφα στο καθαρό αέρα, κάτω από το καταγάλανο ουρανό και τα γάργαρα νερά, με τα αρνάκια να χορεύουνε στα λουλουδιασμένα πλάγια και στσι γραφικές γειτονιές που μοσκοβολούσανε από τσι βασιλικούς, τσι ματζουράνες, τα ρόδα και τα γαρδούμια.

Όλα δουλεύανε ρολόι σάμε τη μέρα που η παπαδιά ερωτεύτηκε. Όχι βέβαια το παπά. Αυτόν απείς ήφυγε η πεθερά τση, που τση τον εθύμιζε, τον εξέχασε τελείως. Ερωτεύθηκε, όμως, για πρώτη και μοναδική φορά στη ζωή τση, ένα χωριανό μας. Το Γιώργη. Κι επαδέ πρέπει να ξεκαθαρίσω πως δεν ήμουνε εγώ. Όχι βέβαια πως δεν έχω τα προσόντα να μ’ ερωτευτεί μια παπαδιά, αλλά ήμουνε ακόμη πολλά μικιός. Έναν άλλο Γιώργη ερωτεύτηκε ωραίο και καλό σα κι όλους τσι Καπετανιανούς ντελικανίδες. Μελαχροινός, στρουφογυριζάμενος, στιμονερός, μερακλής, καλός αγλακητής, γερός σα το πετραμύγδαλο και πάνω από ενάμιση μέτρο. Γιάντα τον εξεχώρισε από τσ’ άλλους που ήτονε κι αυτοί το ίδιο λεβέντες, δεν εκαταλάβαμε. Για να τον εβάλει όμως τόσονα στη καρδιά τση οπωσδήποτε το κατιτίς παραπάνω θα το ‘χε. Και τον ερωτεύτηκε στ’ αλήθεια, γιατί ήλλαξε συμπεριφορά και δεν εγύριζε στα παπούρια και στσι γιαλούς, ούτε στο μαγαζί επήγαινε, ούτε εσαλιάριζε με άλλους άντρες. Δεν είχε μάθια, μόνο για το Γιώργη τση…»

- ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Σαρακοστιανές γεύσεις. Τσιγαριαστά χόρτα με ελιές. Πιλάφι με γαρίδες. Ταραμοκεφτέδες. Βροβιοί στο ξύδι.

Ταραμοσαλάτα με λεμόνι, ταραμοσαλάτα με παξιμάδι, ταραμοσαλάτα με ξύδι και σκόρδο.