Δυο χρόνια μετά την έναρξη των σπουδών του πήρε μετεγγραφή στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου και το 1930 έφυγε για περαιτέρω σπουδές στο Παρίσι. Εκεί έμεινε για δυο χρόνια και παρακολούθησε μαθήματα στη Σχολή Γραμμάτων της Σορβόννης και στο Ινστιτούτο Τέχνης και Αρχαιολογίας, από όπου αποφοίτησε το 1933. Μετά την επιστροφή του στην Αθήνα αναγορεύτηκε διδάκτωρ Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και διορίστηκε έκτακτος καθηγητής στην έδρα της Ιστορίας Τέχνης, χωρίς ποτέ να μονιμοποιηθεί λόγω της πολιτικής του ιδεολογίας υπέρ του Βενιζέλου. Το 1937 διορίστηκε στη Διεύθυνση Καλών Τεχνών του Υπουργείου Παιδείας, και παρά το εχθρικό κλίμα του μεταξικού καθεστώτος δραστηριοποιήθηκε έντονα, κυρίως στον τομέα Καλών Τεχνών. Το 1939 διορίστηκε καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών και από το 1938 δίδασκε στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου.

Μετά τη κήρυξη του πολέμου από τους ιταλούς έκανε αίτηση να καταταγεί εθελοντής και όταν δεν έγινε δεκτή στράφηκε προς τον αγώνα για τη διαφύλαξη και διάσωση των έργων της Εθνικής Πινακοθήκης και του Εθνολογικού Μουσείου. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής απουσίασε από την εκδοτική δραστηριότητα και παύτηκε από τις εργασίες του.

Μετά τον πόλεμο επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο και ταξίδεψε σε πολλές χώρες. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Παπαδόπουλου αρνήθηκε να διοριστεί στη Μέση Εκπαίδευση και να τιμηθεί από τη χούντα, κυκλοφόρησε μυστικά την Αντίστροφη Μέτρηση και εκτός εμπορίου τον Νέο Ερωτόκριτο και συμμετείχε στην ίδρυση της Εταιρείας Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη. Μετά τη Μεταπολίτευση τιμήθηκε με το Αριστείο Γραμμάτων της Ακαδημίας Αθηνών (1977) και αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ των Φιλοσοφικών Σχολών των Πανεπιστημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Πέθανε στο σπίτι του στην Εκάλη από καρδιά σε ηλικία 77 ετών (15 Μαρτίου 1986).

Στο χώρο της λογοτεχνίας πρωτοεμφανίστηκε το 1928 με το μονόπρακτο θεατρικό έργο Ο μίμος και το μακροσκελές ποίημα Στρατιώτες εμπνευσμένο από τη Μικρασιατική καταστροφή. Το 1938 εξέδωσε το Χρονικό μιας Πολιτείας με το οποίο καθιερώθηκε στο χώρο της πεζογραφίας της γενιάς του Τριάντα. Στο έργο του Πρεβελάκη, ποιητικό και πεζογραφικό κυριαρχεί η εμπλοκή ιστορικής και λογοτεχνικής πραγματικότητας, η εμμονή σε μεγάλα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου. Στην πορεία της συγγραφικής του δραστηριότητας, η οποία κάλυψε τριανταέξι χρόνια από τη ζωή του, πέρασε από την έκφραση των μεγάλων οραμάτων της ελευθερίας σε μια εσωτερικότερη γραφή, πάντα όμως σε στενή σχέση με τον αφετηριακό προσανατολισμό του.

Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Παντελή Πρεβελάκη βλ. Αλεξίου Στυλιανός, «Πρεβελάκης Παντελής», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό8. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988, Γιαλουράκης Μανώλης, «Πρεβελάκης Παντελής», Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας11. Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ. και Παρίσης Νικήτας, «Παντελής Πρεβελάκης», Η μεσοπολεμική πεζογραφία· Από τον πρώτο ως τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1939)Ζ΄ , σ.338-371. Αθήνα, Σοκόλης, 1993.

Εργογραφία
(πρώτες αυτοτελείς εκδόσεις)

Ι.Ποίηση

• Στρατιώτες · Επύλλιο. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1928.
• Η γυμνή ποίηση. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1939.
• Η πιο γυμνή ποίηση. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1941.
• Τα ποιήματα του Π.Πρεβελάκη · 1933-1945. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1969.
• Ο νέος Ερωτόκριτος. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα (εκτός εμπορίου), 1973 (και β΄ έκδοση μ’ ένα σχόλιο του Κωνσταντίνου Τσάτσου, Αθήνα, 1978).

ΙΙ.Πεζογραφία
• Το χρονικό μιας πολιτείας · μυθιστόρημα. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1938.
• Ο θάνατος του Μέδικου · μυθιστορία. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1939.
• Παντέρμη Κρήτη · Χρονικό του σηκωμού του ’66. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα, 1945.
• Η τριλογία του Κρητικού · Ο Κρητικός · Το δέντρο · Μυθιστορία. Αθήνα, Αετός, 1948.
• Η τριλογία του Κρητικού · Ο Κρητικός · Η πρώτη λευτεριά · Μυθιστορία. Αθήνα, Αετός, 1949.
• Η τριλογία του Κρητικού · Ο Κρητικός · Η πολιτεία · Μυθιστορία. Αθήνα, Αετός, 1950.
• Οι δρόμοι της δημιουργίας · Ο ήλιος του θανάτου · Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 1959.
• Οι δρόμοι της δημιουργίας · Η κεφαλή της Μέδουσας · Ένα έτος μαθητείας μου στον αιώνα μου · Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1963.
• Οι δρόμοι της δημιουργίας · Ο άρτος των αγγέλων · Περιπέτεια στην Ιθάκη · Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1966.
• Ο άγγελος στο πηγάδι · Μια Μεγαλοβδομάδα · Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οι εκδόσεις των φίλων, 1970.
• Η αντίστροφη μέτρηση · Μυθιστόρημα. Αθήνα, έκδοση του συγγραφέα (εκτός εμπορίου), 1974.

ΙΙΙ.Θέατρο
• Μοναξιά · Δράμα σε τέσσερις πράξεις και τρεις εικόνες. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1981 (γράφτηκε το 1937).
• Το ιερό σφάγιο · Τραγωδία σε τρεις πράξεις. Αθήνα, Αετός, 1952.
• Τα χέρια του ζωντανού Θεού · δράμα σε τρεις πράξεις. Αθήνα, Δαίδαλος, 1955.
• Ο Λάζαρος · τραγωδία. Αθήνα, Δίφρος, 1954.
• Το ηφαίστειο · δράμα σε τέσσερις πράξεις. Αθήνα, 1962.
• Το χέρι του σκοτωμένου · δράμα σε τρεις πράξεις. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1971.
• Δυο κρητικά δράματα · Η δεύτερη εντολή , Το τρελό αίμα. Αθήνα, Οι εκδόσεις των Φίλων, 1974.
• Μουσαφιραίοι στο Στεπαντσίκοβο · Κωμωδία σε τέσσερις πράξεις (διασκευή για το θέατρο της νουβέλας του Ντοστογιέφσκι Το χωριό Στεπαντσίκοβο). Αθήνα, Θεατρική Βιβλιοθήκη της Εταιρείας Σπουδών Σχολής Μωραΐτη, 1972.

ΙV. Μελέτες, δοκίμια, άρθρα – λόγοι
• Δομήνικος θεοτοκόπουλος · (Ελ Γκρέκο). Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1930.
• Δοκίμιο γενικής εισαγωγής στην Ιστορία της τέχνης. Αθήνα, 1934.
• Ο Γκρέκο στη Ρώμη · Δοκίμιο μορφολογίας. Αθήνα, Αετός, 1941.
• Θεοτοκόπουλος · Τα βιογραφικά. Αθήνα, Αετός, 1942.
• Ο ποιητής και το ποίημα της Οδύσσειας · Δοκίμιο. Αθήνα, Εστία, 1958.
• Νίκος Καζαντζάκης· Συμβολή στη χρονογραφία του βίου του. Αθήνα, ανάτυπο από τη Νέα Εστία779, 1959.
• Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη και σαράντα άλλα αυτόγραφα. Αθήνα, εκδ. Ελένης Καζαντζάκη, 1965.
• Αρχαία θέματα στην ιταλική ζωγραφική της Αναγέννησης. Αθήνα, έκδοση της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1975.
• Μνημόσυνο στους ήρωες και τους μάρτυρες του μεγάλου ξεσηκωμού του 66· Πανηγυρικός λόγος για τα εκατόχρονα από το ολοκαύτωμα του Αρκαδιού· Εκφωνήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 1966 στο Ωδείον Ρεθύμνου. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1976.
• Το Ρέθεμνος ως ύφος ζωής· Εορταστικός λόγος για τα σαραντάχρονα από τη συγγραφή του “Χρονικού μιας πολιτείας”· Εκφωνήθηκε από το συγγραφέα μπρος στους συμπολίτες του στις 29 Οκτωβρίου 1977. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1977.
• Λογοδοσία κρητικού συγγραφέα στους συμπατριώτες του· Στην τελετή απονομής του χρυσού μεταλλίου της πόλης των Χανίων (19 Σεπτεμβρίου 1981). Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1981.
• Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος · Συνολική θεώρηση του έργου του. Αθήνα, Κέδρος, 1981.
• Άγγελος Σικελιανός · Τρία κεφάλαια βιογραφίας κ’ ένας πρόλογος. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984.
• Το αγιορείτικο ημερολόγιο του Σικελιανού. Αθήνα, ανάτυπο από τη Νέα Εστία (15/3/1984), 1984.
• Δείχτες πορείας · Δώδεκα κείμενα. Αθήνα, Εστία, 1985.

V. Μεταφράσεις
• M.Hollebecque, Η αρχαία ινδική· μετάφραση Π.Πρεβελάκη. Αθήνα, 1928.
• Πωλ Βαλερύ, Η ψυχή κι ο χορός• Μετάφραση Π.Πρεβελάκη. Αθήνα, Πυρσός, 1939.
• Ανδρ.Μωρουά, Μπραμπλ ο αμίλητος – Ο’Γκράντυ ο ομιλητικός· Μετέφρασεν ο Π.Πρεβελάκης. Αθήνα, Πυρσός, χ.χ.
• Ρενάκ – Περέ, Γενική ιστορία της τέχνης (τόμοι δύο μετά 548 εικόνων)· Μετάφρασις Π.Πρεβελάκη. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, χ.χ.
• Η Μήδεια του Ευριπίδη μεταφρασμένη από τον Παντελή Πρεβελάκη. Αθήνα, 1956.
• Καλντερόν ντε λα Μπάρκα, Η ζωή είναι όνειρο· Δράμα σε τρεις μέρες. Μετάφραση από τα ισπανικά σ’εντεκασύλλαβους στίχους και εισαγωγή από τον Π.Πρεβελάκη. Αθήνα, Πυρσός, 1939.
• Paul Claudel, Το ατλαζένιο γοβάκι· Δράμα μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Π.Πρεβελάκη. Αθήνα, Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, 1968.
• Μοντερλάν, Η νεκρή βασίλισσα· Δράμα σε τρεις πράξεις· Μετάφραση Παντελή Πρεβελάκη. 1973.
• Ευριπίδη Βάκχες· Μετάφραση Παντελή Πρεβελάκη – Εισαγωγή E.R.Dodds. Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Σχολής Μωραΐτη, 1973.
• Μακιαβέλλι, Ο Μανδραγόρας.
• Υακίνθου Μπεναβέντε, Τα δημιουργημένα συμφέροντα· Κωμωδία ανδρεικέλων σε δύο πράξεις, τρεις εικόνες κ’ έναν πρόλογο· Μετάφραση από τα ισπανικά Παντελή Πρεβελάκη. Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1977.

[ekebi.gr]

Η τεχνική τους στο λαούτο και η έκφραση στο τραγούδι καθόρισαν την πορεία του νεαρού τότε καλλιτέχνη, ο οποίος πολύ γρήγορα σημείωσε τεράστια πρόοδο και εξέλιξη και μέχρι σήμερα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκφραστές της κρητικής μουσικής παράδοσης. Ιδιαίτερα στο τραγούδι διακρίθηκε για την ερμηνεία του που την υπογράμμιζε μοναδικά η εξαιρετική “κρητική” χροιά της φωνής του.

Έχει να παρουσιάσει πλούσια δισκογραφία και συνεργασίες με μεγάλους καλλιτέχνες όπως το Νίκο Μανιά, το Ροδάμανθο Ανδρουλάκη, το Ζαχαρία Μελεσσανάκη, το Θανάση Σκορδαλό, κ. ά. και ανελλιπή ζωντανή παρουσία στα παραδοσιακά κρητικά δρώμενα αλλά και κοινωνικές εκδηλώσεις των Κρητών σε όλο τον κόσμο.

Η δεκαετία του 1970 και του 1980 θεωρούνται οι κορυφαίες στην καριέρα του Μανώλη Κακλή και ιδιαίτερα οι δισκογραφικές του συνεργασίες με τους Ροδάμανθο και Μελεσσανάκη.

Παρά το σκληρό χτύπημα της μοίρας που έπληξε την οικογένεια του (έχασε την κόρη του Μαρίνα), ο Μανώλης Κακλής με την παρότρυνση των φίλων και θαυμαστών του, συνεχίζει να μαγεύει με το τραγούδι του…

Tα τελευταία χρόνια συνεργάζεται με τους αδερφούς Κατσαμά, αλλά και το Ζαχαρία Μελεσσανάκη και εμφανίζεται αρκετά συχνά στο Κέντρο Κακλής στην παραλία της Επισκοπής, όπου οι φίλοι μπορούν να τον βρουν.

του Κώστα Βασιλάκη
[www.cretan-music.gr]

Την δεκαετία του ‘60 οι άνθρωποι που κατοικούσαν στο εσωτερικό της Κρήτης μη αντέχοντας άλλο τη φτώχεια που είχε καταντήσει ενδημική, άρχισαν να εγκαταλείπουν υπό το κράτος του πανικού τα χωριά τους και συσσωρεύονται στο Ηράκλειο, στην Αθήνα και ορισμένοι από αυτούς να μεταναστεύουν για ξένους τόπους όπως η Γερμανία το Βέλγιο ο Καναδάς και η Αμερική. Όσοι από αυτούς επέλεξαν να κάνουν καταδιά στο Ηράκλειο θα διαπιστώσουν με έκπληξη ότι οι ντόπιοι, οι γηγενείς δηλ. κάτοικοι του Ηρακλείου – το οποίο ήταν τότε μια μικρή επαρχιακή πόλη – διασκέδαζαν με ευρωπαϊκά τραγούδια, βαλς, γιάγκα, τσα-τσα κ.λπ. Σήμερα, πολλά χρόνια αργότερα εκπλήσσομαι που το γεγονός αυτό, δεν έχει αποτελέσει θέμα κοινωνιολογικής μελέτης από το πανεπιστήμιο της Κρήτης. Μα τι λέω τώρα! Σημαντικότερα ζητήματα που αποτελούν ιδιαίτερο γνώρισμα της Κρήτης όπως η βεντέτα και η ζωοκλοπή, μένουν στα αζήτητα των διδακτορικών διατριβών και θα ασχοληθούμε τώρα με το πώς διασκέδαζαν οι Ηρακλειώτες;

Μετά την ολοσχερή καταστροφή των Ανωγείων από τους Γερμανούς, τον Αύγουστο του 44, οι κάτοικοι του χωριού θα σκορπίσουν σαν τα παιδιά του λαγού, στο πεδινό Ρέθεμνος και στη πόλη του Ηρακλείου, όπου για μήνες θα στοιβάζονται στο Καμαράκι, στο ανωγειανό σχολείο όπως λέγεται ακόμη και σήμερα. Ορισμένοι από αυτούς δεν θα επιστρέψουν ποτέ στο χωριό τους, παρά μόνο σαν επισκέπτες σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Θα είναι οι πρώτοι εσωτερικοί μετανάστες της μεταπολεμικής εποχής. Ο Κίμος, ένας από αυτούς θα ανοίξει τη δεκαετία του 50 ένα καφενείο στο Καμαράκι, το οποίο έμελλε να αποτελέσει το στέκι των καλλιτεχνών της κρητικής μουσικής της εποχής. Τις άδειες ώρες τους, που δεν ήταν και λίγες (ας μην ξεχνούμε ότι μεροκάματο γι αυτούς υπήρχε μόνο στην επαρχία, σε κανένα πανηγύρι ή γάμο) τις περνούσαν στο καφενείο συζητώντας και – γιατί να το κρύψουμε άλλωστε – παίζοντας χαρθιά.

Τα καλοκαίρια της δεκαετίας του 60, η μάνα μου με έπαιρνε και ερχόμαστε για λίγες μέρες στο Ηράκλειο για να δει τον πατέρα και τα αδέλφια της. Όντας ανιψιός του Κίμο, θα τον βοηθώ στο καφενείο και θα έχω την εξαιρετική τιμή να σερβίρω καφέ, τα ριζιμιά χαράκια της κρητικής μουσικής της εποχής: τον Μουντάκη και τον Σκορδαλό, που ήταν και αυτοί πελάτες του καφενείου, μαζί με τους νέους και παγκοσμίως άγνωστους την περίοδο εκείνη ανωγειανούς, Νίκο, Αντώνη και Γιάννη Ξυλούρη, Γιώργη Καλομοίρη, Βασίλη Σκουλά, Γιάννη Σταυρακάκη, Μανόλη Μανουρά, Στέλιο Αεράκη, Νίκο Σταυρακάκη, Νικηφόρο Αεράκη. Από το καφενείο επίσης θα περάσει ο Δερμιτζογιάννης, ο Σηφογιωργάκης, ο Μαρκογιαννάκης, ο Κλάδος, ο Μανιάς, ο Φακουκάκης, ο Κουμιώτης, κ.α.

Στις συζητήσεις τους οι καλλιτέχνες θα αναφέρονται με σεβασμό σε ονόματα άγνωστα για μένα. Θα ακούσω για το Φουσταλιέρη, το Λαγό, το Μπαξεβάνη, τον Καρεκλά, τον Καλογρίδη, τον Ροδινό, τον Χαρίλαο, το Ναύτη και άλλους τους οποίους δεν μπορώ να θυμηθώ. Ο καθένας είχε τις προτιμήσεις του και η αντιπαράθεση ήταν σκληρή. Οι ανωγειανοί αντεπιτίθoνταν συνήθως, προβάλλοντας το Στραβό (Μανόλη Πασπαράκη), ο οποίος με πασαδόρους στην αρχή μεν τον Μυρομανόλη (Μανόλη Αεράκη) και στη συνέχεια τον Νεοκλή Σαλούστρο, ήταν τότε στο απόγειο της δόξας του. Στους γάμους πάντα δίπλα του όρθιος ένας από τους γιούς του – συνήθως ο Γιώργης – να του κρατάει το τσιγάρο και να του δίνει πότε-πότε μια ρουφιά. Εμείς τα ανωγειανάκια είχαμε την τύχη να τον δούμε χωρίς μικρόφωνα και πρίζες να τραγουδάει σε γάμους και γλέντια και στα μεγάλα κέφια, όταν αναγνώριζε τον καλό χορευτή από το πάτημα (κανείς δεν έχει ισχυρότερη ακοή από έναν τυφλό), να λύνει τα φρένα, να βάζει τη λύρα πάνω από το κεφάλι και να παίζει ξέφρενα σαν αλλοπαρμένος. “Γεια σου Μανόλη!” κραύγαζε εκστασιασμένη η παρέα, παροτρύνοντάς τον για ακόμη περισσότερες όρτσες. Πιστέψτε με είναι η πιο ρόκ σκηνή που έχω δει ποτέ μου! (και έχω δει τους Rolling stones ζωντανά στο Ρότερνταμ!).

Στο καφενείο, κάτω από τη φωτογραφία του Βενιζέλου, μια μεγάλη μπρόκα και στη μπρόκα κρεμασμένο ένα μαντολίνο, πάντα κουρδισμένο. Όταν η πελατεία του καφενείου αραίωνε και δεν έμεναν πια παρά οι καλλιτέχνες και οι φίλοι τους, ο Κίμος ακουμπούσε στο τραπέζι το μπουκάλι με τη ρακί και κάποιος ξεκρεμούσε το μαντολίνο. Αν η παρέα είχε καλά θεμέλια, πράγμα που συνέβαινε συχνά, το καφενείο έκλεινε και η παρέα έπαιρνε τους δρόμους τραγουδώντας. Στις καντάδες αυτές οι ηρακλειώτες θα ανοίξουν τα παράθυρα για να τους ακούσουν και οι πιο μερακλήδες θα βγουν στην πόρτα να τρατάρουν τους τραγουδιστές που τραγουδούν τα πάθη απραγματοποίητων ή θνησιγενών ερώτων, της μοίρας τα άσκημα παιχνίδια και τον θάνατο, τα μεγάλα δηλαδή θέματα της ζωής και όχι ψεφιές. Ο Νίκος Ξυλούρης στη λύρα, ο Μάγκας (Ξυλούρης κι αυτός) στο μαντολίνο και μαζί τους οι: Κίμος, Πόλος (Χαιρέτης), Κουντοβαγγέλης (Κεφαλογιάννης), Μπατζαντώνης (Σμπώκος), νέοι που μόνο η φυσική τους παρουσία σε μάγευε. Οι ανωγειανοί λυράρηδες άλωσαν μουσικά την πόλη του Ηρακλείου χωρίς βία, ή σωστότερα το Ηράκλειο παραδόθηκε στη γοητεία της κρητικής μουσικής. Ο Νίκος Ξυλούρης ξεχώρισε κατά την ταπεινή γνώμη για τους εξής κυρίως λόγους: δύναμη στο δοξάρι, φωνή αρχαγγελική και ωραία φυσική παρουσία.

Στη οδό Χάνδακος, απέναντι από τα τυπογραφεία της εφημερίδας “Μεσόγειος” σε ένα αρκετά μεγάλο υπόγειο, θα βρει διέξοδο η δίψα των κατοίκων του Ηρακλείου για παραδοσιακή διασκέδαση. Ο Κίμος και ο Νταρολευτέρης (Λευτέρης Αεράκης) κουνιάδος και γαμπρός, θα ρισκάρουν ο μεν πρώτος τις οικονομίες του από το καφενείο ο δε δεύτερος τα έσοδα από την πώληση 100 προβάτων (όλη του η καταδιά 30 χρόνια βοσκός), και θα τολμήσουν να ανοίξουν τον “ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟ”, το πρώτο οικογενειακό κέντρο κρητικής μουσικής στο Ηράκλειο. Ο καλλιτέχνης που θα κρατήσει το πρόγραμμα για την πρώτη σεζόν που ήταν το 1967 ήταν ο Νίκος Ξυλούρης με πασαδόρους τον αδελφό του τον Γιάννη, τον Ζαχαρία Φασουλά και τον Στέλιο Αεράκη (Ακάκιο). Τύχη αγαθή μου επεφύλαξε να είμαι γιος του Νταρολευτέρη και ανιψιός του Κίμο. Με κοντά παντελόνια ανεβασμένος σε ένα αναποδογυρισμένο καφάσι μπύρας, κρατούσα τα οικονομικά της επιχείρησης και με τα μάτια διάπλατα ανοικτά, ρουφούσα παραστάσεις.

Αυτό που γινόταν κάθε βράδυ στον Ερωτόκριτο, είναι δύσκολο να περιγραφεί. Οι έχοντες καταγωγή από τα χωριά της Κρήτης, θέλοντας να αναπαραγάγουν στην πόλη τους γνωστούς για αυτούς τρόπους διασκέδασης, θα προσέρχονται συν γυναιξί και τέκνοις για να ακούσουν κρητική μουσική. Στο ρεύμα αυτό θα συμπαρασυρθούν και οι ηρακλειώτες και η κρητική μουσική από ετοιμοθάνατη, θα αναρρώσει, θα βγάλει φτερά και θα γίνει με την πάροδο του χρόνου κύριος τρόπος διασκέδασης. Βέβαια καθώς η κρητική μουσική δεν έχει χορό όπου το αρσενικό μπορεί να ψιθυρίσει μυστικά, στο αυτί του αντικειμένου του πόθου του, (η σούστα δεν προσφέρεται και τόσο), οι καλλιτέχνες υποχρεώνονται εκ των πραγμάτων τις μικρές ώρες να κάνουν ένα διάλειμμα ευρωπαϊκό. Και ήταν μαγικό να ακούς τον Ψαρονίκο να τραγουδάει παίζοντας λύρα, το παθητικό ταγκό “η γυναίκα που ένιωσα…”.

Μετά τον Ξυλούρη ο Σκουλάς, ο Καλομοίρης για ολόκληρη σαιζόν, και εμβόλιμα δεκαήμερα με Σκορδαλό, Μουντάκη, Σηφογιωργάκη, Μανιά κ.ά. Το 1971 θα είναι η σειρά του Χαράλαμπου Γαργανουράκη, νέου ανερχόμενου καλλιτέχνη, ο οποίος θα είναι και ο τελευταίος που θα κρατήσει πρόγραμμα στον Ερωτόκριτο. Οι αρχές της εποχής δεν μπορούσαν να ανεχτούν ότι ο αριστερός Νταρολευτέρης θα είχε άποψη για τον τρόπο διασκέδασης των ηρακλειωτών. Επειδή δεν υπέκυπτε στις πιέσεις τους για συνεργασία, θα μας στερήσουν την άδεια λειτουργίας, εξαναγκάζοντας την οικογένειά μας σε μια ακόμα εσωτερική μετανάστευση, για την Αθήνα αυτή τη φορά. Το 1969 ο Ξυλούρης θα φύγει μόνιμα για την Αθήνα. Θα συνεργαστεί με τον Γιάννη Μαρκόπουλο στην αρχή και στη συνέχεια και με άλλους συνθέτες. Ο Ψαρονίκος δεν ανήκει πια στην Κρήτη, αλλά στην Ελλάδα.

Αναλογιζόμενος σήμερα την εποχή “ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΥ” σκέφτομαι πόσο τυχερός ήμουν που μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω όλους αυτούς τους μύθους της Κρητικής Μουσικής και πόσο άδικα έκρινα τότε τον πατέρα μου που με ανάγκαζε να είμαι στο μαγαζί για να βοηθάω, ενώ εγώ θα ήθελα να γυρνάω με τους φίλους μου. Έστω και καθυστερημένα, Ντάρο, συγνώμη!

Τελειώνοντας θα ήθελα να κάνω μια παρατήρηση σε σχέση με τη διαφορετικότητα της κρητικής μουσικής. Στην Κρήτη με την πάροδο των ετών διαμορφώθηκαν διάφορες μουσικές σχολές. Λόγω κυρίως της απομόνωσης, κάθε χωριό ή έστω κάθε γεωγραφική περιοχή είχε το δικό της χαρακτηριστικό γνώρισμα. Άκουγες έναν καλλιτέχνη να παίζει και πριν τον δεις καταλάβαινες ότι ήταν Χανιώτης, Στειακός, Ρεθεμνιώτης, Καστρινός κ.λπ. Δυστυχώς αυτό δεν συμβαίνει πια και είναι κρίμα. Οι ανωγειανοί καλλιτέχνες με το να διακριθούν, αποτέλεσαν πρότυπα και δυστυχώς άθελά τους βοήθησαν στο να χαθούν ιδιαίτερα παιξίματα από τους καλλιτέχνες άλλων περιοχών που προσπαθούν να τους μιμηθούν. Δεν χρειάζεται μίμηση, όρεξη για δημιουργία χρειάζεται. Οι καλλιτέχνες της κρητικής μουσικής έχουν πολλά να μας δώσουν ακόμα, αρκεί να ανατρέξουν στις δικές τους αναφορές και μνήμες. Κανείς σκοπός, κανένα κανάκι, κανένα γύρισμα δεν πρέπει να χαθεί. Αυτός είναι ο μουσικός μας πλούτος και πρέπει πάση θυσία να διατηρηθεί.

Του Γιώργη Αεράκη

* Ο Γιώργης Αεράκης γεννήθηκε στα Ανώγεια και κατοικεί στο Λουξεμβούργο. Έχει σπουδάσει Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Μετς – Νανσύ, είναι υπάλληλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Μέλος της Παγκρητικής Ομοσπονδίας Ευρώπης και πρόεδρος του Συλλόγου Κρητών Λουξεμβούργου.

Το κείμενο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του Γιώργη Σμπώκου (Ατζαρογιώργη) που πέντε χρόνια τώρα πορεύεται με τα καλοζαρομένα, τριζάτα στιβάνια του, στον κόσμο των αγγέλων.

Ο Νίκος Μαμαγκάκης γεννήθηκε το 1929 στο Ρέθυμνο. Κατάγεται από οικογένεια λαϊκών μουσικών (μεταξύ των οποίων και ο «θρυλικός» λυράρης Ανδρέας Ροδινός).

Σπούδασε αρχικά στη Φιλαρμονική Ρεθύμνου (από 10 ετών) και στο Ελληνικό Ωδείο στην Αθήνα (1947-1953) με καθηγητές στα θεωρητικά τους Μ. Κουτούγκο, Α. Ευαγγελάτο, Μ. Βάρβογλη και Επ. Φασιανό. Επέστρεψε στο Ρέθυμνο και ανέλαβε τη διεύθυνση του Ωδείου και της Φιλαρμονικής της πόλης. Το 1957 συνέχισε με γερμανική υποτροφία στην Ανωτάτη Μουσική Σχολή στο Μόναχο με τους Ορφ και Γκέντσμερ. Το 1961 και 1962 σπούδασε και ηλεκτρονική μουσική με τον J.A, Riedl. Το 1962 πήρε το Β’ βραβείο του μουσικού διαγωνισμού “Μάνος Χατζιδάκις” του ΑΤΙ, με τον “Μονόλογο” για σόλο τσέλο (ερμηνευτής ο Σωτήρης Ταχιάτης). Το 1964 πήρε το βραβείο μουσικής του Κινηματογραφικού Φεστιβάλ Θεσ/νίκης για τη μουσική του στην ταινία «Μονεμβασιά» του Γιώργου Σαρρή. Επίσης, το 1968, πήρε το βραβείο των κριτικών του Φεστιβάλ Θεσ/νίκης για τη μουσική του στην ταινία Παρένθεση» του Τ. Κανελλόπουλου. Μετά από παραμονή 8 ετών στην Ευρώπη, επέστρεψε οριστικά στην Αθήνα το 1965.

Στη δεκαετία του 1970 έγραψε μουσική για τον κινηματογράφο (πάνω από 40 έργα) και τραγούδια (θυμίζουμε ορισμένα από τον Κύκλο “11 λαίκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου”: “Χρόνια σε περίμενα”, “Ο τρύγος”, “Χωρισμός”, “Νυχτοπεντοζάλης”, “Χειμωνιάτικη βραδιά”, “Άιντε και ντε”, κ.λπ.).

Tραγούδια ο Μαμαγκάκης έγραφε ήδη από το 1957 (ίσως και νωρίτερα), αλλά πρωτοκυκλοφόρησαν το 1961. Σ’ αυτά περιλαμβάνεται ο πασίγνωστος “Μιχαλιός” (του Καρυωτάκη) καθώς και άλλα τραγούδια σε στίχους παλιότερων ποιητών, όπως: “Ω, χαμηλώστε αυτό το φως” και “Ω, μη με βλέπετε που κλαίω” (της Πολυδούρη), “Αλαργινό καράβι” (του Καρυωτάκη), “Θα σε περιμένω” (του Κ. Χατζόπουλου), κ.λπ. Στη δεκαετία του 1960 (και στη συνέχεια) έγραψε αρκετά δημοφιλή τραγούδια (συνήθως για τις ανάγκες κινηματογραφικών ταινιών). Αναφέρουμε μερικά: “Τα πέτρινα λουλούδια της θάλασσας”, “Η Ανθή”, “Εφτά ψαράδες”, “Σ’ αγαπώ, σ’ αγαπώ”, «Όχι μαζί», “Σκληρό μου αγόρι”, “Ο Σαλονικιός”, κ.λπ. Τότε επίσης έγραψε και Κύκλους τραγουδιών (που αργότερα τους μετέτρεψε σε Καντάτες και σε άλλες φωνητικές μορφές: “Μπολιβάρ”, “Ερωτόκριτος”, “Ερωφίλη”, κ.λπ.).

Το 1982 κυκλοφόρησε τον δίσκο με λαϊκά τραγούδια του σε στίχους Γιώργου Ιωάννου «Κέντρο Διερχομένων», που αποτελεί τον πρώτο δίσκο της Ελευθερίας Αρβανιτάκη (μετέχουν και οι Δημ. Ψαριανός, Δημ. Κοντογιάννης). Θυμίζουμε ορισμένα τραγούδια αυτού του δίσκου (όσα δεν αναφέρονται σε άλλα σημεία του λήμματος): «Κλειστά παράθυρα», «Η Ομόνοια», «Το νιώθω τώρα», «Το γράμμα», «Λαϊκά ξενοδοχεία», «Δεν ξέρω πια», «Μείνε κοντά μου», «Τατουάζ». Στη δεκαετία του 1980 έγραψε κυρίως 2 όπερες και τη δεκαετία του 1990, 9 κοντσέρτα για διάφορα όργανα και ορχήστρα.

Γενικά μπορούμε να πούμε ότι ο Νίκος Μαμαγκάκης “εισέβαλε” στη σύνθεση με όραμα την ανανέωση του ηχοχρώματος και την εφαρμογή δομικών και ρυθμικών σχέσεων βασισμένων σε αριθμητικές αναλογίες ολικού σειραϊσμού (κατά τα θέσφατα του Ντάρμστατ), αλλά και με πλούσιες “μνήμες” από τη δημοτική μουσική (κυρίως την κρητική). Έτσι, αφ’ ενός σε διάφορες συνθέσεις του μεταχειρίστηκε λαϊκά όργανα (κρητική λύρα, σαντούρι κ.λπ.) αφ’ ετέρου σε άλλες δημιουργίες του κατάφερε, χωρίς τη χρήση αυτών των οργάνων, να ανακαλεί χαρακτηριστικό “χρώμα” επηρεασμένο από την ηχητικότητα τους. Έτσι συχνά, κινούμενος γύρω από μια νότα (που χρησιμοποιείται στις πρωτοποριακές δημιουργίες του περίπου ως κέντρο ενός φανταστικού στόχου ή ως είδος τονικού κέντρου) πέτυχε σε ορισμένες περιπτώσεις να συν-θέσει πολύ “εύστοχα” την ελλ. δημοτική μουσική με τη μουσική της Αναγέννησης και τους σύγχρονους πρωτοποριακούς ήχους (ιδίως στα “κρητικά” έργα του) και μ’ αυτό τον τρόπο, να παρουσιάσει μια ιδιοσύστατη υπερμοντέρνα (μεταμοντέρνα;) μανιέρα.

Τα κυριότερα έργα του: “Μουσική για 4 πρωταγωνιστές, για 4 φωνές και 10 όργανα” (σε κείμενο Καζαντζάκη, 1959-1960), “Κατασκευές” (για φλάουτο και κρουστά, 1960), “Συνδυασμοί” (για σολιστ κρουστών και ορχ., 1961), “Γλωσσικά σύμβολα” (για υψίφωνο, βαθύφωνο και ορχ., 1961-62), “Ανταγωνισμοί” (για τσέλο και σολίστ κρουστών, 1963-64), “Μονόλογος της Κασσάνδρας” (από τον Αισχύλο, για υψίφωνο, φλάουτο, κόρνο, τούμπα, άρπα και κρουστά, 1963), “Ερωτόκριτος 1″ (κατά Κορνάρο, για 2 αντρικές και μία γυναικεία φωνή, κρητική λύρα, τσέλο, κοντραμπάσο, λαούτο και τσέμπαλο, 1964), “Ερωτόκριτος 2″ (για μικρή ή μεγάλη ορχ., 1965), “Πλούτος” (λαϊκή όπερα, 1965), “Τριττύς” (για κιθάρα, σαντούρι, κρουστά και 2 κοντραμπάσα, 1966), “Αρκάδι” (σουίτα για φωνή και 7 όργανα, 1966), “Θέαμα-ακρόαμα” (για υψίφωνο, ηθοποιό, χορευτή, ζωγράφο, βιόλα, κιθάρα, κοντραμπάσο, κόρνο, τρομπόνι και 2 κρουστά, 1967), “Σενάριο για δύο αυτοσχέδιους τεχνοκρίτες” (για ενόργανο σύνολο, ταινία και σκηνική δράση, 1968), “Τετρακτύς” (για κουαρτέτο εγχ. 1968), “Βάκχες” (ηλεκτρ. μουσική μπαλέτου κατά Ευριπίδη, 1969), “Ελεγεία” και “Περίληψη” (σόλο φλάουτο, 1968-1970), “Παράσταση” (για φλάουτο, φωνή και σκηνική δράση, 1969), “Μπολιβάρ” (λαϊκή καντάτα από τον Εγγονόπουλο, για αντρική φωνή, μικτή χορωδία και ορχ., 1969), “Βάκχες” (ηλεκτρ. μπαλέτο, 1969), “Άσκηση” (τσέλο, 1969-70), “Αναρχία” (για κρουστά και ορχ., ανάθεση του Φεστιβάλ Ντόναουέσσιγκεν, 1970), “Ερωφίλη” (μουσικό δράμα σε 2 μέρη από το έργο του Χορτάτζη, για αφηγητή, 4 τραγουδιστές, χορωδία και ορχ. 1970), “Άσκησις” (για τσέλο σόλο, 1969-1970), “Πένθιμα” (για κιθάρα, ανάθεση της 4ης Ελλ. Εβδομάδας Σύγχρονης Μουσικής, 1970-1971), “Αγωνιστές της Λευτεριάς 1821″ (τραγούδια σε κείμενα Σεφέρη, Πρεβελάκη και Ιατρόπουλου, 1971), “Αναρχία” (για σολίστ κρουστών και μεγάλη ορχ., 1971), “Κυκεών” (για 10 όργανα, ανάθεση του Φεστιβάλ Ολυμπιακών Αγώνων Μονάχου, 1972), “11 λαϊκά τραγούδια” (σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, για 2 φωνές σόλο, μικτή χορωδία και ορχ., 1972), “Οδύσσεια” (σύγχρονη όπερα στο ομώνυμο έργο του Καζαντζάκη, 1975), “Μουσική για πιάνο και μικρή ορχ.” (1977), “Μαγωδία” (για βαρύτονο και 8 όργανα, 1977), “Εγκώμιο στο Νίκο Σκαλκώτα” (κλαρινέτο, 1979), “Sine nobilitate” (“Snob”, κουαρτέτο εγχ., 1981-90), “Ερωτόκριτος και Αρετούσα” (όπερα κατά Κορνάρο. Ηράκλειο, Αθήνα, 1985), “Χροές” (Ι: για κιθάρα, 1986, ΙΙ: για βιολί και κιθάρα, 1989, ΙΙΙ: για φλάουτο και κιθάρα, 1988, ΙV: για βιολί και άρπα, 1992), “Πνοές” (για φλάουτο, 1989-90), 9 Κοντσέρτα (1990-93) για σόλο όργανα και ορχ. (1. για κιθάρα, 2. για τσέλο, 3. για βιόλα, 4. για μαντολίνο, μαρίμπα και έγχορδα, 5. για σαξόφωνο, 6. για κοντραμπάσο, 7. για τρομπόνι, 8. για πιάνο, 9. για 2 πιάνα).

Ο Μαμαγκάκης, κατά τη “Μπριτάνικα”, έγραψε πρόσφατα τη μουσική για μεγάλα τηλεοπτικά σήριαλ, π.χ.”Felix Krull” (διάρκεια 6 ώρες), “Heimat” (“Πατρίδα”, του Edgar Reitz, διάρκεια 18 ώρες), “Heimat 2″ (του ίδιου σκηνοθέτη, διάρκεια 26 ώρες). Το σενάριο του έργου με θέμα από τη σύγχρονη μουσική οδήγησε στη σύνθεση πολλών μεγάλων πρωτοποριακών έργων (κοντσέρτα, συμφωνίες, χορωδιακά, μουσική δωματίου, σολιστικά έργα), τα οποία γράφτηκαν με τη βοήθεια μεγάλης ψηφιακής εγκατάστασης Η/Υ που επέτρεψε την άμεση σύνθεση, την εκτύπωση του υλικού (παρτιτούρα, πάρτες) και την ηχητική εκτέλεση.

Πολλά έργα του έχουν εκδοθεί από ξένους Εκδοτικούς Οίκους (Gerig, Modern, Breitkopf, κ.λπ.). Αναφέρουμε ορισμένες γνωστές ελλ. κινηματογραφικές ταινίες στίς οποίες έγραψε τη μουσική: “Σιλουέτες” (του Ζώη), “Πρόσωπο με πρόσωπο” (του Μανθούλη), “Η Εκδρομή” (του Κανελλόπουλου), “Η δασκάλα με τα χρυσά μαλλιά”, “Η αρχόντισσα και ο αλήτης”, “Η νεράιδα και το παλληκάρι”, “O ήλιος του θανάτου” (και οι 4 του Δημόπουλου), “Λούφα και παραλλαγή”, “Άρπα-κόλλα”, “Βίος και πολιτεία”, “Μήλο-Μήλο” (κι οι 4 του Περάκη), “Η λεωφόρος του μίσους” (του Φώσκολου), “Το Μπορντέλο” (του Κούνδουρου), κ.λπ. Επίσης: “Πρόσωπο με πρόσωπο”, “Ένοχοι”, “Έρωτες στην καυτή άμμο”, “Ανοικτή επιστολή”, “Ψωμί για έναν δραπέτη”, κ.λπ. Τέλος έγραψε μουσική για ντοκυμανταίρ και για θεατρικά έργα, όπως: “Πλούτος”, “Σφήκες”, “Φτερά του Ικάρου”, “Ιερό Σφάγιο” (Εθνικό Θέατρο), “Γκρέκο” (ΕΛΘ), “Θυσία του Αβραάμ” (ΚΟΘΒΕ), “Ιφιγένεια εν Αυλίδι” (“Ελλ. Σκηνή”, Αννας Συνοδινού), “Αμεδαίος” (του Ιονέσκο, Μόναχο), “Οθέλλος” (Κρατικό Θέατρο Μονάχου), κ.λπ. Τέλος, τον Απρίλιο του 1997 παρουσίασε στο ΜΜΑ το 3πρακτο λυρικό έργο του «Όπερα των σκιών» (εμπνευσμένο από τον Καραγκιόζη) σε ευρηματικό «λιμπρέτο» του Νάσου Θεοφίλου. Ο Νίκος Μαμαγκάκης δεν είχε μαθητές σύνθεσης. Εσφαλμένα αναφέρεται στη βιβλιογραφία ο Κώστας Μόσχος ως μαθητής του, στην πραγματικότητα συνεργάστηκε τον καιρό των σπουδών του μαζί του, όπως και πολλοί άλλοι αργότερα.

διαβάστε επίσης τη συνέντευξη του συνθέτη στο Περιοδικό Φορτέτζα

(Για τους πολυάριθμους δίσκους του Ν. Μαμαγκάκη, δες στον «Οδηγό Ελληνικής Δισκογραφίας» του Πέτρου Δραγουμάνου, Εκδόσεις «Νέα Σύνορα»). Επίσης περιοδικό “Δίφωνο”, τεύχος 17, σελ. 66.

Πηγή
Τάκης Καλογερόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής μουσικής, εκδόσεις Γιαλλελή, 2001

Oι Mούσες προστάτευαν τη μουσική και ενέπνεαν τους ποιητές (οι αρμοδιότητές τους βέβαια εκτείνονταν σε όλες τις “καλές” τέχνες). O τραγόμορφος Πάνας κατασκεύασε τη σύριγγα (τον αυλό με τα πολλά παράλληλα άνισα καλάμια) από την καλαμιά, στην οποία μεταμορφώθηκε η νύμφη Σύριγγα, για να ξεφύγει από την ερωτική μανία του, ενώ οι νύμφες, οι σάτυροι και οι σιληνοί, καθώς και οι θνητές Mαινάδες ήταν θεϊκοί ή δαιμονιώδεις θίασοι που χόρευαν ξέγνοιαστοι ή μαινόμενοι στα δάση.

O Kύκλος στο σταυροδρόμι

O Aκαδημαϊκός K. Pωμαίος συνδέει τον πασίγνωστο Κρητικό θρύλο του κύκλου στο σταυροδρόμι με τον αρχαίο μύθο της φρικτής θανάτωσης του Oρφέα από τις Mαινάδες. Tη μία εκδοχή του Κρητικού θρύλου μαθαίνουμε από τον I. Kονδυλάκη, το κείμενο του οποίου φιλοξενεί ο Nικόλαος Πολίτης στις “Παραδόσεις” του:

O Λυράρης (Kάτω Mεσαρά της Kρήτης)

Όποιος θέλει να μάθη να παίζη καλά τη λύρα πηγαίνει κατά τα μεσάνυχτα ’ς ένα έρημο σταυροδρόμι, κ’ εκεί χαράζει κάτω ’ς τη γης με μαυρομάνικο μαχαίρι ένα γύρο, και μπαίνει μέσα και κάθεται και παίζει. Σε λίγο έρχονται απ’ ολούθες Nεράιδες και τον τριγυρνούν. O σκοπός των δεν είναι καλός, γιατί θέλουν να τον πατάξουν. Mα αφού δεν μπορούν να μπουν ’ς το γύρο που ναι χαραμένος με μαυρομάνικο μαχαίρι, κυττάζουν με κάθε τρόπο να τον ξεπλανέψουν και τον τραυήξουν όξω. Kαι του λένε γλυκά λόγια, και όμορφα τραγούδια και του κάνουν χίλια δυο τσακίσματα· μα εκείνος αν είναι φρόνιμος κάνει πέτρα την καρδιά, κ’ εξακολουθεί να παίζη ατάραχα τη λύρα.

“Mα δεν την ξέρεις”, του λένε, σαν ιδούν πως παν τα πλανέματά τους  τα χαμένα· “τί τήν παίζεις και χάνεις κόπο; – Έτσι την έμαθα, έτσι την παίζω, τους αποκρίνεται ο λυράρης. Tί σας εγνοιάζει; – Mπα τίποτε, του λεν, μόνο αν θέλης σε μαθαίνομε να παίζης λύρα μια φορά, λύρα που να χορεύγουνε κ’ οι πέτραις”. Kαι τον παρακαλούν να βγη από το γύρο. Kείνος δεν τοις ακούει· ύστερα από πολλά του ζητούν μόνο τη λύρα. O λυράρης τη δίνει, μόνο φυλάγεται να μη βγάλη όξω από το γύρο το χέρι του ή άλλο μέρος από το σώμα του, γιατί ζουγλαίνεται ή κόβεται. Παίρνει τότε μια Nεράιδα τη λύρα, την παίζει λίγαις στιγμαίς με πολλή τέχνη, και του τη δίνει ύστερα πάλι με δυσαρέσκεια και του λέγει· “Πάρε την· εσύ δεν μας πιστεύεις να βγης έξω και μεις θα σου μάθωμε”.

Mόνο ο λυράρης τίποτες, δεν ακούει, και αρχίζει πάλι να παίζη τη λύρα του άτεχνα. Oι Nεράιδες, που θέλουν κάτι να τον βλάψουν, κάνουν πολλαίς φοραίς το ίδιο με τη λύρα, για να γελαστή καμμιά φορά να βγάλη παραέξω το χέρι του. Στο τέλος όταν κράξη ο πετεινός, για να μη τοις βρη η ημέρα, του ζητούν να τους δώση ένα ό τι κι’ αν είναι, για να τον μάθουν. K’ εκείνος βγάζει την άκρη από το μικρό του δαχτύλι και το κόβουν αμέσως οι Nεράιδες. Όμως δεν τον γελούν, παρά σε λίγη στιγμή τον μαθαίνουν να παίζη σαν κι’ αυταίς, και ύστερα χάνονται.

Για εκείνο ένας καλός λυράρης, άμα τον παινούν πως έχει καλαίς κοντυλιαίς, λέγει καμιά φορά· “Aμ’ είντα θαρρείτε; Eγώ τη λύρα την έμαθα ’ς το σταυροδρόμι”.

H δαιμονική φύση των νεράιδων είναι προφανής στους θρύλους: Bλάπτουν τους ανθρώπους, φοβούνται το σταυρό, τίς προσευχές και τους αγίους, χάνονται με το λάλημα του πετεινού… Όμως δέν ταυτίζονται απόλυτα με τη χριστιανική εικόνα περί των εκπεσόντων αγγέλων, αφού έχουν φύλο, παντρεύονται και γεννούν και, κατά κάποιες παραδόσεις, πεθαίνουν.
Πάντως, μία άλλη εκδοχή του θρύλου του κύκλου λέει ότι οι δάσκαλοι του λυράρη είναι όχι οι όμορφες νεράιδες, αλλά οι φοβεροί και τρομεροί δαίμονες: …

Kύκλο με μαυρομάνικο μαχαίρι θα χαράξω
κι ένα σταυρό καταμεσίς χάμαι στη γης θα γράψω.
Nα κάτσω απάνω στο σταυρό να μη ξαναταράξω
και ξαργουτού τη λύρα μου ανάποδα να πιάσω.
… Nα ’ρθουν οι ζερζεβούληδες, χίλιοι καλικατζάροι,
κι ο κάθα εις να πολεμά τη λύρα να μου πάρει.
Nα με ρωτού, να μη μιλώ μηδ’ άχνα να μη βγάνω,
να λένε, να μου τάσσουνε, το γ-κουζουλό να κάνω.
… Στην υστεργιά ένας κουτσός, γέρου διαόλου κάρτσα,
θα μπαϊλτίσει να γροικά τση λύρας μου τα φάλτσα
κι ωσά ντόν όφι θα χυθεί τη λύρα να μ’ αρπάξει,
σ’ ένα χαράκι θ’ ανεβεί αντίκρυτα να κάτσει.
N’ αρχίξει ο γέρο δαίμονας απόσιγα να παίζει,
να βγάνει η λύρα κοντυλιές ωσά ντο πετιμέζι.
Nα ξεσταθού ντ’ αερικά και το διαολομάνι,
να στέσου μέγα πατιρντί και γλέντι μάνι – μάνι.
… Kι εγώ θα κάθομ’ άπραγος μα και τρουλαφχιασμένος
να ιδώ και ν’ αφρουκάζομαι πως παίζει ο ξορκισμένος.
Nα κλέφτω τα τσακίσματα, τη γλύκα του σκοπού ντου,
του δοξαριού το γύρισμα, το σείσμα του χεριού ντου.
Nα μάθω χίλια μυστικά ώστε να ξημερώσει,
να φύγου ντα δαιμονικά κι ο τόπος να μερώσει…

Kατά την επικρατέστερη, ή ίσως πιο γνωστή, άποψη, και εδώ ο μαθητής πρέπει να βγάλει στο τέλος την άκρη του μικρού δαχτύλου του από τον κύκλο, την οποία τρώνε, σαν αμοιβή. O δάσκαλος Aνδρέας Σταυρουλάκης († 1997) στο βιβλίο του “Oι Kαταχανάδες” (Pέθυμνον 1982), σελ. 164, δίνει μια διαφορετική εκδοχή της διδασκαλίας:

…Oι διαβόλοι θα χορεύουν όλοι γύρω σου πιασμένοι σαν κι εμάς σε κουλούρα. Θα πλησιάσουν να σου κουβεντιάσουν. Eσύ άχνα! Aν μιλήσεις σου πήραν τη μιλιά αμέσως! Θα βουβαθής!
Aυτοί ευχαριστιούνται από την εξυπηρέτηση που των κάνης συνοδεύοντας με λύρα το χορό. Στο τέλος θέλουν να ανταποδώσουν τη χάρη. Πλησιάζει ο αρχηγός, παίρνει τη λύρα από τα χέρια σου, την κουρντίζει και σου την επιστρέφει. Aπό τη στιγμή αυτή γίνεσαι άσσος της λύρας… Mόνα τους παίζουν τα δάκτυλα.
Στις Mαργαρίτες Mυλοποτάμου του νομού Pεθύμνης ακούσαμε μια εκδοχή πλησιέστερη προς την ιδέα της “συμφωνίας με το διάβολο”: τα πνεύματα ρωτήξανε τον υποψήφιο λυράρη “πόσα χρόνια θες να παίζεις τη λύρα;”. Σ’ αυτή την ερώτηση οι περισσότεροι πιάνανε τα μαλλιά τους, εννοώντας “τόσα, όσες οι τρίχες τση κεφαλής μου”, δηλ. σίγουρα εφ’ όρου ζωής· ένας όμως τα ’χασε κι έκαμε νόημα με τα δέκα ντου δάχτυλα.
Έτσι, ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα, πιέστηκε να παίξει στο γάμο μιας ανηψάς του. Mε τα πολλά δέχτηκε, μα μόλις ήρθανε τα μεσάνυχτα (και τέλειωσε η προθεσμία των δέκα χρόνων) εχάθηκε από το χοροστάσι κι εβρέθηκε απλωμένος πάνω στα χείλια ενός πηγαϊδιού, δίπλα στο μοιραίο σταυροστράτι. Kι αποπάνω ντου οι “μακρυά ’πό ’πά” του λέγανε: “Tώρα, εδώ· την άλλη φορά, μέσα!”

Tι άλλο μπορεί να πάθει ένας απρόσεχτος υποψήφιος μουσικός;
Mας το λέει ο θεολόγος Aγησίλαος Kαραμπάσης στο ατμοσφαιρικό αφήγημά του “Παράφρων λυριστής”, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό “Kρητικός Λαός”, τεύχ. Γ’ (Iούλιος 1909), Hράκλειο, σελ. 76-78, βασισμένο, όπως γράφει, σε παράδοση που άκουσε στην επαρχία Aμαρίου:

Aλλ’ ότε έκραξεν ο μακροπτέρυξ αλέκτωρ, ήλθεν ο καιρός της αναχωρήσεως διά τα πονηρά πνεύματα. O πρώτος του τάγματος λαβών την δεξιάν του νέου λυριστού, του μεγίστην τώρα χαράν απολαύοντος, το ύστατον προς εκείνον “Xαίρε”, ο δόλιος κατ’ ανθρωπίνην γλώσσαν εξεστόμισε. Mη υποπτεύων δι’ ο ταλαίπωρος νέος το τέχνασμα, απέδωκε τον χαιρετισμόν προς τον δαίμονα. Aλλά φευ! το γέννημα του Αδου τον λόγον και τας φρένας τούτου ήρπασε, δους δε διά της ακανθώδους αυτού χειρός ράπισμα εις την παρειάν, ως αστραπή αμέσως αυτός και η μαινάς σπείρα του εχάθησαν, γελώντες χαιρεκάκως. O δε λυριστής παράφρων και άναυδος και αιμοσταγής εκ της πληγής μετά πολύ ευρέθη χρόνον, καθώς άταφος νεκρός. Oυδείς να ιατρεύση αυτόν ηδυνήθη, κλαίοντα ως νήπιον και φέροντα επί της παρειάς τα στίγματα του φοβερού ραπίσματος. Oυδαμώς όμως την τέχνην της λύρας απέβαλε, έχασε δε μόνον τον λόγον και τας φρένας. Kαι ούτω την λύραν του παίζων τον καιρόν περνά.

Πρόσωπα και σύμβολα

O κορυφαίος Pεθεμνιώτης λυράρης Aνδρέας Pοδινός (1912-1934) θρυλείται πως έμαθε τη λύρα στο σταυροδρόμι – ίσως μάλιστα με αντάλλαγμα τη νιότη του, αφού πέθανε 22 ετών. Tη φήμη αυτή εξήγησε ο γιατρός Nίκος Λυράκης με κείμενό του στο περ. “Προμηθεύς Πυρόφορος” (Δεκέμβριος 1980), που αναδημοσιεύθηκε στην εφημ. “Eλευθερία” του Pεθύμνου, φ. της 21/22-3-98, σελ. 12:

“…το έτος 1917-18 που τελείωσα το Γυμνάσιο βρέθηκα στο δώμα του πατρικού σπιτιού ένα πρωινό και συνήντησα στο διπλανό δώμα της γιαγιάς τον Aνδρέα, παιδί 10 χρόνων, γεροδεμένο και καλόκαρδο, που κρατούσε μια λύρα μικρού μεγέθους χωρίς χορδές και δοξάρι και την περιεργαζόταν. Eίχα ακούσει από καιρό πως προσπαθούσε να μάθει λύρα και για να τον αστειευθώ τον ρώτησα: Πότε επί τέλους θα την μάθεις αυτή τη λύρα;
Nα την, μου απαντά, την αγόρασα 5 δραχμές. Eγώ, Nίκο, συνεχίζει, θα την μάθω τη λύρα. Δεν φοβούμαι και θα πάω στο φαράγγι τα μεσάνυχτα να παίξω χωρίς να μιλώ· όταν θα έρθουν οι διαόλοι να με κουτουλούν με τα κέρατά τους, εγώ θα παίζω και θα τη μάθω… Eγώ κατόπιν τα διηγήθην και στη συνέχεια προήλθε μία σύγχιση στο ιστορικό αυτό”.

Aν διακρίνετε κοινά στοιχεία στο θρύλο του μεγάλου Pεθεμνιώτη μουσικού με εκείνον του κορυφαίου Iταλού βιολιστή Nικολό Παγκανίνι (1782-1840), ο οποίος θεωρήθηκε διαβολικό ον με αποτέλεσμα να του επιτραπεί από την Kαθολική Eκκλησία η χριστιανική ταφή μόνο πέντε χρόνια μετά το θάνατό του, η ομοιότητες είναι πολύ περισσότερες στον αντίστοιχο θρύλο της μαύρης Aμερικής: ο βιρτουόζος κιθαρίστας της μπλουζ Pόμπερτ Tζόνσον αφιέρωσε αρκετά τραγουδια του (που κυκλοφορούν και σε ελληνικές δισκογραφικές εκδόσεις) στη συνάντησή του με το διάβολο, σε κάποιο σταυροδρόμι, όπου απέχτησε τη θαυμαστή δεξιοτεχνία του.

Tα σταυροδρόμια (δίστρατα, δισταύρια) γενικότερα θεωρούνται χώροι συγκεντρώσεως ή διελεύσεως κακών πνευμάτων· γι’ αυτό, όπως μου έλεγε πρόσφατα κάποια φίλη από το Mυλοπόταμο, δεν πρέπει να περνά κανείς φρεσκολουσμένος από σταυροδρόμι και, αν το κάνει, πρέπει να βαστά αλάτι στον κόρφο του. Γι’ αυτό το λόγο εξάλλου συχνά ιδρύονται εικονοστάσια στα δισταύρια, αλλά και γίνονται εκεί διάφορα ξόρκια και μαύρες μαγικές τελετές. H πίστη αυτή, που ίσως δεν είναι άσχετη με αρχαίες παραδόσεις σχετικές και με ηθικά διλήμματα (πρβ. το δίστρατο της Aρετής και της Kακίας), αλλά κυρίως μάλλον με το σχήμα του δισταυριού (σταυρός) και πιθανόν με ενέδρες, για τις οποίες προσφέρεται, απαντά και στην Eυρώπη – και ο πολύς και κατατοπιστικός Pashley (1805-1859) κάνει σχετικές αναφορές στο έργο του.

Στον Aνδρέα Pοδινό

του Θοδωρή Ρηγινιώτη

“…Νομίζω πως με το ίδιο καράβι, που ένα γαλήνιο δειλινό του Οκτωβρίου ξεκινούσαμε από τον Πειραιά για το Ηράκλειο της Κρήτης, εταξιδέψαμε κάποτε από τη Μασσαλία στο Αιάκειο της Κορσικής. Το πλοίο μας έφερε ξανά ολοζώντανες τις αναμνήσεις εκείνου του ταξιδιού. Ήταν θυμούμαι, ένα ταξίδι μοναδικό. Και η μνήμη του αρρενωπού νησιού της Μεσογείου, που τη μορφή του συμπύκνωσε κατά κάποιον τρόπο ανεπανάληπτα ή προσωπικότητα του Μεγάλου Ναπολέοντος, μας προετοίμασε για την επαφή με το δικό μας, επίσης αρρενωπό και δυνατό νησί. Αν η Κρήτη δεν έδωκε στην Ελλάδα ένα Μεγάλον Ναπολέοντα, έγραψε στην ιστορία μας μια σειρά από αγνούς και θερμούς αγωνιστές της Ελευθερίας, που, ανώνυμοι οι πολλοί, σεμνά ιστορημένοι οι λίγοι, εβεβαίωσαν τη λεβεντιά της Κρητικής γης και την Ελληνικότητά της. Και αν η Κρήτη είναι βέβαια απαλώτερη από την Κορσική, δεν παύει να είναι αρρενωπή, περήφανη και πιο όμορφη.

Βέβαια, κι’ εκαμαρώναμε ήδη εκ προοιμίων τη λιγεράδα και την ομορφιά των ανθρώπων της Κρήτης, εκείνη τη σβελτωσύνη, που τους επιτρέπει η σπαθάτη κορμοστασιά τους. Και ακούγαμε ευχάριστα, οικειωμένοι άλλως τε με αυτήν από την σχεδόν όμοια λαλιά της δικής μας ιδιαίτερης πατρίδας, της Νάξου, τη χαρακτηριστική, την τραγουδιστή ομιλία τους. Το πλοίο μας, η “Μεγαλόνησος Κρήτη”, μας φαίνονταν σαν μια μικρογραφία του νησιού, που το άλλο πρωϊνό θα πατούσαμε τα ιερά χώματά του.

Όταν ο καλός μας φίλος συνεπιβάτης, ο λεβέντης Κρητικός Μανώλης Φούμης, την αυγή μας έδειχνε και μας ονομάτιζε τα Κρητικά βουνά και τις Κρητικές ακρογιαλιές και μας ξεναγούσε ήδη από το πέλαγος στην ωραία πατρίδα του, είχαμε την αίσθηση πως θα περιηγηθούμε σε λίγο τόπον που τον γνωρίζουμε. Και όλοι οι Έλληνες πρέπει να την γνωρίζουν την Κρήτη”.

….

“Μια βραδυά στο γραφικό λιμανάκι του Ρεθύμνου, συντροφευμένοι από δυο καλούς μας φίλους, γνήσιους Κρητικούς, τους κυρίους Κώσταν Αρχοντάκην και Σταύρον Σαραβελάκην, απολαύσαμε κατανυχτικά τις περίφημες Κρητικές “μαντινάδες”. Στη μικρή ταβερνίτσα του, ο θαυμάσιος εκείνος τύπος, ο Λευτέρης Δασκαλάκης, αφού μας περιποιήθηκε απλά, αλλά εγκάρδια με χταποδάκι ψητό και με μπουγιαμπέσα, κάθησε κοντά μας με το λαγούτο του κι’ άνοιξε απαλά απαλά στην αρχή το τραγούδι της Κρήτης, τη “μαντινάδα”.

Σε λίγο ήρθε να τον συντροφέψει, περίφημος κι’ αυτός τύπος – ένα περίεργο κράμα ήρωα του Χάμσουν και του Ντοστογιέφσκι – ο γερο-λυράρης Αντώνης Καρεκλάς. Πότε δάκρυα, πότε ευφρόσυνη χαρά φώτιζε τα πρόσωπά μας, όπως ακούγαμε τους δυο τραγουδιστές κι’ ακόμη όπως τους βλέπαμε να χαϊδεύουν ή να χτυπούν τα μουσικά όργανά τους, να δένονται μαζί τους σαν να ήταν σάρκα τους. Όταν πολύ αργά τη νύχτα αποχαιρετούσαμε τους δυο τραγουδιστές και το απαλό πρωτοβρόχι ράντιζε τις πλάκες του μικρού λιμανιού και τις έκανε να λάμπουν, είχαμε την αίσθηση του ανεπανάληπτου. Ποιος ξέρει, αν ποτέ πια θα μας δοθεί η χάρη να ξανακούσουμε το τραγούδι τους!…”

του Πέτρου Γλέζου

Click here to view the embedded video.

Η ταινία μικρού μήκους του Werner Herzog “Letzte Worte” (Κρήτη 1968) όπου “πρωταγωνιστούν” οι Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς) και Λευτέρης Δασκαλάκης (Δασκάλιος)

[ιστολόγιο Κρητίστωρ]