Τελείωσε το δημοτικό το 1938 και πέτυχε στο ημιγυμνάσιο Πανόρμου, όμως δεν μπόρεσε να συνεχίσει τις σπουδές του εξαιτίας της δύσκολης οικονομικής κατάστασης που βρισκόταν η οικογένεια του. Εξάλλου ήδη είχε αρχίσει να τον τραβάει η λύρα, που είναι το κυρίαρχο μουσικό όργανο όχι μόνο στο χωριό του αλλά και μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Λύρα έπαιζαν ο μεγάλος του αδερφός, ο Νικήστρατος και ο νονός του ο Στουμπούρης, ενώ ο δάσκαλος του υπήρξε ο Μήτσος ο Καφάτος, ο καλύτερος δεξιοτέχνης του χωριού. Μία αυτοσχέδια λύρα από τάβλι, χορδές από ίνες “αθάνατου” και δοξάρι με τρίχες από ουρά γαϊδάρου ήταν το πρώτο του όργανο όπου “βοσκάκι ακόμα, κίνησε τα δαχτύλια του πάνω στις κοντυλιές της κρητικής μουσικής”.

Παίζοντας για ώρες μόνος του, άρχισε να μαθαίνει τους σκοπούς και τα ξόμπλια τους, τα “μυστικά” της τεχνικής της λύρας και τελειοποίησε την τεχνική του έτσι ώστε, στην κατοχή – 15χρονος πια – έπαιζε το στο καφενείο του χωριού για να ξεκουράσει το δάσκαλό του, το Καφφάτο. Όταν λίγο αργότερα, μπόρεσε να “κρατήσει” μόνος του έναν ολόκληρο γάμο χρίστηκε πλέον επίσημα λυράρης! Απέκτησε μάλιστα και την πρώτη του “καλή” λύρα, το 1943, δίνοντας ένα ολόκληρο αρνί και 5 οκάδες τυρί. Ήταν βέβαια εποχή πείνας αλλά “έτσι είναι, η τέχνη θέλει θυσίες”. Την περίοδο αυτή το Ρέθυμνο είναι ο χώρος όπου η κρητική μουσική γνωρίζει μιαν εξαιρετική ακμή με μεγάλους δεξιοτέχνες όπως ο Αντρέας Ροδινός, ο Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης), ο Αντώνης Καρεκλάς, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, που σηματοδοτούν το πέρασμα της σ’ ένα ύφος πιο επεξεργασμένο μέσα σ’ ένα περιβάλλον με ολοένα αυξανόμενες αστικές επιδράσεις.

Στα εργαστήρια των οργανοποιών η κρητική λύρα αποκτά τη σημερινή της μορφή, η τεχνική παιξίματος γίνεται όλο και πιο δεξιοτεχνική, το ρεπερτόριο εμπλουτίζεται και επεκτείνεται πέρα από τα τοπικά όρια, αποκτώντας πλέον παγκρήτια διάδοση. Σ’ αυτήν την εξελικτική διαδικασία ο Κώστας Μουντάκης θα συμβάλλει αποφασιστικά, ενδυναμόνοντας με την τέχνη του την παρουσία δεξιοτεχνών μουσικών που λειτουργούν ταυτόχρονα ως φορείς της λαϊκής παράδοσης αλλά και ως συνθέτες, με αναγνωρίσιμο προσωπικό ύφος και έργο. Το Φεβρουάριο του 1948 αφήνει για πρώτη φορά το χωριό του για ν’ ακολουθήσει μια πεντάχρονη στρατιωτική θητεία. Κατατάσσεται στη Χωροφυλακή και τον φέρνουν στα Χανιά, όπου γνωρίζεται με τον Γιώργο και τον Στέλιο Κουτσουρέλη, με τους οποίους και συνεργάζεται παίζοντας για πρώτη φορά στον τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό που διηύθυνε τότε ο Δασκαλάκης. Ένα χρόνο αργότερα (1949) μετατίθεται στην Αθήνα όπου βρίσκονται και άλλοι σπουδαίοι κρητικοί μουσικοί, όπως ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Γιώργος Μουζουράκης κ.α.

Click here to view the embedded video.

Με τον Βυζιργιάννη για συνοδεία στο λαούτο, απευθύνεται στην ραδιοφωνία, που είχε τότε μεγάλη δύναμη στην προβολή της παραδοσιακής μουσικής, κάτω από την άγρυπνη επίβλεψη του Σίμωνα Καρά. Το 1951 “περνάει” από τον “αυστηρό” έλεγχο της επιτροπής του Ε.Ι.Ρ. και από τότε ξεκινάει μια στενή συνεργασία με τον Καρά παίζοντας επανειλημμένα στο ραδιόφωνο προβάλλοντας την κρητική μουσική στο πανελλήνιο. Παράλληλα κάνει στέκι του την τοπική ταβέρνα του Μπασιά (πίσω από την Αγια Ειρήνη, στην Αιόλου), όπου έπαιζαν μαζί του και οι δύο σπουδαίοι λαϊκοί βιολάτορες, Ο “Ναύτης” (Κ. Παπαδάκης) και ο Αντρέας Μαριάνος. Είναι η εποχή μετά τον πόλεμο που το βιολί εξακολουθεί να έχει μεγαλύτερη διάδοση σε σχέση με τη λύρα και χρειάστηκε σκληρός αγώνας των λυράρηδων, με βοηθό σε αυτήν την προσπάθεια τον Σίμωνα Καρά, για να ξανακερδίσει η λύρα τον τίτλο του εθνικού συμβόλου της κρητικής μουσικής. Αναμφίβολα σ’ αυτήν την προσπάθεια ο Κ. Μουντάκης έπαιξε αποφασιστικό ρόλο.

Στην ταβέρνα του Μπασιά θα παίξει σχεδόν 18 χρόνια “σ’ ένα υπόγειο χωρίς μικρόφωνο με 10% ποσοστά που μοιραζόμουνα με τα λαγούτα. Αυτός είμαι εγώ!…”. Μαζί του λαουτιέρης-πασαδόρος ο Νίκος ο Μανιάς και αργότερα ο Γιάννης Ξυλούρης και ο Μαρκογιάννης (“Στα 300 περίπου τραγούδια που έχω γράψει κι έχω κάνει δίσκους ήταν πολύ σημαντική η παρουσία τους…”) Το διάστημα 1950-52 είναι αποσπασμένος στο ιδιαίτερο γραφείο του Σοφοκλή Βενιζέλου, όπου του δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσει τον πολιτικό κόσμο της εποχής (“Αν ήθελα θα μπορούσα να είχα αποκτήσει μεγάλη δύναμη, όμως δεν μου πήγαινε αυτό το κλίμα. Παρά τις γνωριμίες, ουδέποτε επωφελήθηκα, είχα τον εγωϊσμό, την περηφάνεια… Δεν χτυπούσα πόρτες…”.

Click here to view the embedded video.

Έτσι, το 1952, με το τέλος της θητείας του, ξεκινάει ως εργάτης στο εργοστάσιο της Εταιρείας Λιπασμάτων της Δραπετσώνας, όπου και θα μείνει ως το 1967 (“Δύσκολες καταστάσεις. Παντρεύτηκα κιόλας, δυσκολίες, ευθύνες…”). Παράλληλα όμως ξεκινάει με πάθος και μεράκι τον αγώνα του και ως επαγγελματίας λυράρης. Εκτός από το ραδιόφωνο αρχίζει η δισκογραφία. Το 1952 συνοδεύει για πρώτη φορά σε δίσκο τον Στέλιο Κουτσουρέλη στο “Αρπαξα και μπαίλντισα” (Columbia), ενώ το 1954 τραγουδάει για πρώτη φορά σε δίσκο με συνοδεία και πάλι τους αδελφούς Κουτσουρέλη, το “Δεν θέλω μέσα στην καρδιά”. Στη συνέχεια, αφού αλλάζει εταιρεία (Οdeon), ξεκινάει με τον “Ζητιάνο” και την “Ρεθυμνιωτοπούλα” έναν μακρύ κατάλογο δισκογραφικών εκδόσεων που τον καθιερώνουν ως τον περισσότερο ηχογραφημένο λυράρη της κρητικής μουσικής. “Πραματευτής”, “Ένα ματσάκι γιασεμία”, “Αργαλειός”, “Μυλωνάδες και μαζώχτρες”, “Ερωτόκριτος”, “Κρητικός Γάμος”, “Αναφορά στον Καζαντζάκη”, κ.α.

Η φήμη του απλώνεται όχι μόνο στην Κρήτη αλλά και στην Αθήνα και στο πανελλήνιο, καθώς και στους κρητικούς της διασποράς που τον προσκαλούν επανειλημμένα για συναυλίες και μουσικές συνεστιάσεις. Αρχίζει λοιπόν πολυάριθμά ταξίδια στις ΗΠΑ (για πρώτη φορά το 1960), στον Καναδά, την Αυστραλία, τη Γερμανία, τη Ν. Αφρική (1971), φέρνοντας στους μετανάστες τα μηνύματα και τις αισθήσεις της κρητικής μουσικής παράδοσης.

Ένα ταξίδι του στην Ινδία, το 1975, τον επηρεάζει βαθύτατα. Εντυπωσιάζεται από το παίξιμο των ανατολίτικων εγχόρδων με δοξάρι και συνειδητοποιεί την ευρύτερη πολιτισμική παράδοση όπου εντάσσεται και η λύρα. Μιλάει μ’ ενθουσιασμό για το σαράγκι, το καμαϊτσά, τον κεμανέ. Προβληματίζεται (“Ο λαός μας είναι Ανατολίτης. Οι καταβολές μας, το πιστεύω μας ανατολίτικα δεν είναι; Δεν ανήκουμε στη Δύση… άλλου παπά πετραχήλι…Ποιοι είμαστε όμως; Η Ανατολή έχει μουσική παράδοση, μουσική παιδεία ανεπτυγμένη, έχει θησαυρούς κι ας είναι ξυπόλητη… Εμείς στην εποχή μου με μια σαρδέλα, μια ελιά κι ένα ξεροκόμματο κάναμε τα ζεύκια μας και κρατούσαμε άδολα και άσπιλα την παραδοσή μας. Μήπως λοιπόν η σημερινή χλιδή μας κάνει ζημιά;).

Αισθάνεται λοιπόν ολοένα επιτακτικότερη την ανάγκη για παιδεία. Έτσι ο δεξιοτέχνης κι ο συνθέτης αρχίζουν να κάνουν τόπο για να προχωρήσει ο δάσκαλος. Το 1976 ανταποκρίνεται στο κάλεσμα της Ελένης Καραϊνδρου συμπράττοντας στα μαθήματα εκμάθησης παραδοσιακών οργάνων που διοργανώνει στην Γκαλερί “Ώρα”, σε συνεργασία και με άλλους μεγάλους δεξιοτέχνες (Τ. Χαλκιά, Ν. Στεφανίδη, Αρ. Βασιλάρη, Αρ. Μόσχο κ.α.). Τρία χρόνια αργότερα (1979) ιδρύει την πρώτη σχολή λύρας στο Ωδείο του Ηρακλείου “Απόλλων” για ν’ ακολουθήσουν το Ρέθυμνο (1980), τα Χανιά (1981), ο Αγ. Νικόλαος (1983) και η Αθήνα (1985 στο “Ελληνικό Ωδείο”, αν και είχε αρχίσει μαθήματα και παλιότερα στην “Παγκρήτιο Ένωση”).

Click here to view the embedded video.

Με τη συνεργασία του γιου του, του Μάνου Μουντάκη (που ο ίδιος τον παρότρυνε να ακολουθήσει σοβαρές μουσικές σπουδές) συνέχισε ως το τέλος της ζωής του να προβληματίζεται πάνω στη μέθοδο διδασκαλίας της λύρας κι από τα χέρια του εκατοντάδες νεόι μυήθηκαν στα μουσικά της κρητικής μουσικής, ενώ ακόμη περισσότεροι απολαμβάνουν τις αισθήσεις και τα μυνήματά της μέσα από τις ηχογραφήσεις που μας άφησε πολύτιμη κληρονομιά. Για τη διδασκαλία του έλεγε: “Δεν τους διδάσκω πεντάγραμμο, αλλά με τον δικό μου τρόπο, στα δάχτυλά τους, τους δείχνω που είναι ο κάθε τόνος. Έτσι μαθαίνουν εύκολα όταν τους τραγουδώ τις νότες. Θέλω μαζί με την τεχνική να καλλιεργούν και την ψυχηκή τους ευαισθησία. Όχι καλουπαρισμένα πράγματα. Πρέπει ο κάθε λαϊκός μουσικός που εκφράζεται με το συναίσθημα και το ένστικτο του να δημιουργεί ανάλογα με την ψυχική του διάθεση τον χαρακτήρα του, τα γεννήματά του. Να βάλει τον εαυτό του μέσα. Αυτό του δίνω εγώ να καταλάβει. Εγώ θα του πω τί; βάσεις, θα του δείξω τις ρίζες, κι ας τονε. Δεν τον καθηλώνω….”

Ο θάνατος του Κώστα Μουντάκη, στις 30 Γενάρη του 1991, δεν σηματοδοτεί παρά μόνο τη φυσική απουσία του μεγάλου δεξιοτέχνη και δάσκαλου, που εξακολουθεί να εμπνέει και να διδάσκει μέσα από τις ηχογραφήσεις και την υποδομή που δημιούργησε. Έργα ζωής όπως το δικό του δεν μπορεί να το σταματήσει ο θάνατος!

του Λάμπρου Λιάβα

α) Τα παραδοσιακά ελληνικά Χριστούγεννα είναι όμοια σε όλα τα μέρη της Ελλάδας, καθώς και στις περιοχές που (για ιστορικούς λόγους) ποτέ δεν μπήκαν στο ελληνικό κράτος, όπως ο Πόντος, η Καππαδοκία, η Βόρ. Ήπειρος κ.λ.π.. Παρά τις μικροδιαφορές στα έθιμα από τόπο σε τόπο, η βάση είναι κοινή: εκκλησιασμός, κάλαντα, γλυκά, φαγητά και βασιλόπιτα, αναμονή του άη Βασίλη, καλικάντζαροι, αγιασμός των υδάτων και φώτισμα (για ευλογία και ομαλότητα) με το «Μεγάλο Αγιασμό» των σπιτιών, των περβολιών και γενικά όλων των χώρων γύρω από τους οποίους κινούνταν η ζωή της οικογένειας.

Τα περισσότερα από τα έθιμα αυτά έχουν αρχαιοελληνική ή ρωμαϊκή προέλευση και παρέμειναν στη ζωή του ελληνικού χωριού με νέο, χριστιανικό, ένδυμα, γιατί εξυπηρετούσαν την ανάγκη των ανθρώπων να δώσουν νόημα στον κόσμο και να νιώσουν ασφάλεια για τη ζωή και τη σοδιά τους (θέμα επιβίωσης) αναθέτοντας την προστασία τους στις ανώτερες δυνάμεις που, ουσιαστικά, προσωποποιούσαν συμβολικά τη φύση –θα τα πούμε και παρακάτω αυτά.

β) Τα παραδοσιακά μας Χριστούγεννα είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια διαφορετική γιορτή από τα σύγχρονα (ίδια σε όλο τον κόσμο) Χριστούγεννα που έχει πλέον στο νου του ο «εκσυγχρονισμένος» καταναλωτής νεοέλληνας και της πόλης και του χωριού (αφού και οι δύο διαπαιδαγωγούνται και καθοδηγούνται στην καθημερινή τους ζωή από τη διαφήμιση και τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα).

Ας δούμε μερικές βασικές διαφορές:

1. Η θρησκευτική γιορτή

Χριστούγεννα

Τα παλαιά Χριστούγεννα (ή μάλλον το Δωδεκάμερο) είχαν σημαντικό θρησκευτικό χαρακτήρα:

Ξεκινώντας από τη «Μικρή Σαρακοστή», το «Σαραντάημερο» (που άρχιζε την επαύριο της εορτής τ’ αγιού Φιλίππου, 14 Νοεμβρίου, που φιλεί η πηλιά το πέλαγος, δηλαδή δύει η πούλια στο Λυβικό Πέλαγος, και είναι γεμάτο εορτές και σκόλες) με την ψαροφαγία εκτός Τετάρτης και Παρασκευής ώς τ’ αγίου Σπυριδόνου (12 Δεκεμβρίου) ή τ’ άη Λευτέρη (15 Δεκεμβρίου), καταλήγαμε στον εκκλησιασμό και τη Θεία Κοινωνία την ημέρα των Χριστουγέννων και σ’ ένα γιορταστικό τραπέζι με ιδιαίτερη σημασία –αφού νηστεύαμε για σαράντα μέρες κι αφού, έτσι κι αλλιώς, το κρέας δεν ήταν και τόσο συνηθισμένο στη διατροφή των παππουδοκεράδω μας (των παππούδων και των γιαγιάδων μας).

Click here to view the embedded video.

Σε χωριά της επαρχίας Αμαρίου μάλιστα (ας μιλήσουμε για Κρήτη) τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων βάζανε λίγη κοινή ζύμη σ’ ένα πιάτο και κάποια στιγμή, ενώ βεγγερίζανε (ξενυχτούσαν συζητώντας) περιμένοντας, η ζύμη ανέβαινε και γινόταν προζύμι. Τότε, κατά την πίστη των ανθρώπων, ήταν η ώρα που γεννάται ο Χριστός (ο Χριστός γεννάται κι ανασταίνεται κάθε χρόνο, γιατί για την Εκκλησία ο χρόνος έχει άλλους συμβολισμούς).

(Παρένθεση: στην Κρήτη λέγαμε Χριστόγεννα και όχι Χριστούγεννα.)

Ο άη Βασίλης

Προχωρώντας στην ημέρα τ’ άη Βασιλειού (πρωτοχρονιά) έχουμε την προσμονή ενός ταπεινού και καλού Έλληνα αγίου με τα μαύρα γένια και το σκούρο φτωχό ράσο, που έρχεται από την Καισάρεια της Καππαδοκίας (Μικρά Ασία) να ευλογήσει τα σπιτικά μας και να πάρει το δικό του κομμάτι από τη βασιλόπιτα (βγάζομε ένα του Χριστού, ένα τση Παναγίας, ένα τ’ άη Βασιλειού, ένα του φτωχού, ένα του σπιθιού, και μετά τα δικά μας –αν πέσει το φλουρί του Χριστού, τση Παναγίας ή τ’ άη Βασιλειού, το δίνομε στην εκκλησία).

Αυτός είναι ο άγιος Βασίλειος, ο φιλάνθρωπος επίσκοπος του 4ου αιώνα μ.Χ., ο άνθρωπος των γραμμάτων ο ταπεινός και θαυματουργός (ένας από τους Τρεις Ιεράρχες), και όχι ο πονηρούλης Santa Claus που εισήχθη από την Αμερική για να διαφημίσει αναψυκτικά και την πραμάτεια των εμπόρων. Καλός είναι κι αυτός (με την άσπρη γενειάδα και το βαθύ γέλιο και την ταλαιπωρία του –λόγω κοιλίτσας– να χωρέσει από τις καμινάδες)αλλά ο δικός μας, ο ρωμιός άγιος, είναι πιο άγιος, πιο βαθύς (σε νόημα), λιγότερο διαφημιστικός αλλά όχι λιγότερο αξιαγάπητος.

Για την ιστορία αναφέρω ότι ο Santa Claus, ο ευρωπαϊκός «Πατέρας των Χριστουγέννων», αντιστοιχεί στον άγιο Νικόλαο και για όλες τις χώρες (εκτός από την Ελλάδα) επισκέπτεται τα σπίτια τα Χριστούγεννα. Εμείς τον δεχόμαστε την πρωτοχρονιά, γιατί είναι η μέρα της εορτής του αγίου Βασιλείου, που είναι ο δικός μας «Πατέρας των Χριστουγέννων». Η μορφή του Santa Claus που ξέρουμε πλέον όλοι διαμορφώθηκε από τον αμερικανό σκιτσογράφο Τόμας Ναστ το 1862, με βάση παλαιότερες ευρωπαϊκές παραδόσεις, ενώ το κόκκινο χρώμα της στολής του το πήρε εξαιτίας του κόκκινου χρώματος γνωστού αμερικάνικου αναψυκτικού που χρησιμοποίησε τη μορφή του σε διαφημίσεις. Αρχικά ήταν ντυμένος στα χρώματα του ουράνιου τόξου.

[Για τον Έλληνα άη Βασίλη βλ. το βιβλίο του Δημήτρη Λουκάτου Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών, σελ. 119-123, ενώ ενδιαφέρουσα αναφορά στο Santa Claus (άγ. Νικόλαο) βλ. στο εξαίρετο παιδικό μυθιστόρημα του Τζόστεν Γκάαρντερ Το Μυστήριο των Χριστουγέννων.]

Τ’ Αγιασμού

Την παραμονή τ’ Αγιασμού (των Φώτων –η λέξη στην Κρήτη προφέρεται με τέσσερις συλλαβές: τ’ Α-γι-α-σμού) πάλι νήστεια (ούτε λάδι), γιατί αύριο θα πιούμε Μεγάλο Αγιασμό, που παρομοιάζεται στη σκέψη του λαού μας (υπερβολικά βέβαια) με τη Θεία Μετάληψη!

Από τον Αγιασμό αυτό θα φωτίσει ο παπάς όλο το χωριό και θα φυλάξει κι ένα μπουκάλι μέσα στο Ιερό της εκκλησίας για να ξαναπιούμε μετά από μήνες, τη Μεγάλη Παρασκευή, και ν’ αντέξομε τη φοβερή νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας (ο αγιασμός, ως γνωστόν, δεν χαλάει όσα χρόνια κι αν μείνει, αν όμως η νοικοκερά θέλει να κρατήσει στο σπίτι της Μεγάλο Αγιασμό πρέπει, κατά την παράδοση, να του ’χει μέρα νύχτα καντήλι αναμμένο και, όποιος πιει, να ’χει νηστέψει τρεις μέρες το λάδι).

Την ημέρα τ’ Αγιασμού (ανήμερα των Φώτων) πρέπει, κατά την κρητική παράδοση (όχι την εκκλησιαστική), όλοι να φάνε κρέας για να τιμήσουν την εορτή και, αν κάποιος είναι φτωχός και δεν έχει, να δακάσει το δαχτύλι ντου και να πιπιλήσει μια σταλέ αίμα.

2. Ο έμψυχος κόσμος

Ο κόσμος, όπως τον φανταζόταν ο παραδοσιακός μας άνθρωπος (από την αρχαιότητα ίσαμε τη σύγχρονη εποχή), ήταν ένας κόσμος εμψυχωμένος από θεϊκά και δαιμονικά πνεύματα: αγίους, αγγέλους, δαιμόνους (μακριά από μας, έλεγε πάντα ο παλιός Κρητικός όταν τους ανέφερε), καθώς και νεράιδες κ.τ.λ..

Οι καρακατζόληδες

Τα Χριστόγεννα ήταν μια εποχή κρίσιμη για την επαφή ανάμεσα στον ορατό κόσμο και τον αόρατο [άλλη μια τέτοια εποχή είναι από την Κυριακή του Πάσχα ώς την ημέρα τση Γονοκλισάς (Πεντηκοστή), οπότε, κατά το θρύλο, οι ψυχές των αποθαμένω περπατούνε στον απάνω κόσμο –χωρίς όμως να γίνονται φαντάσματα και να τις βλέπουν οι ζωντανοί, οι οποίοι απλώς πρέπει τότε να προσεύχονται περισσότερο για τους νεκρους τους]. Ήταν τόσο κρίσιμη περίοδος γιατί, εκτός από το ότι εβγήκε κι επορπάτηξεν ο Κύριος στον κόσμο (όπως αναφέρουν τα κάλαντα), τότε βγαίνουν οι καρακατζόληδες ή καρκατσόλοι (καλικάντζαροι), αρχαία δαιμόνια σχετικά με τα φαντάσματα των νεκρών ή με τις ξωτικές δυνάμεις του χειμώνα, που πήραν περίπου χριστιανικό περιεχόμενο και αντίστοιχά τους υπάρχουν σ’ όλους του ευρωπαϊκούς λαούς.

Στην Κρήτη δεν καταγράφεται, απ’ όσο ξέρω, η δοξασία άλλων περιοχών της Ελλάδας ότι οι καλικάντζαροι ζουν όλο το χρόνο στα έγκατα της γης πριονίζοντας (ή ροκανίζοντας) το μεγάλο δέντρο που βαστάει και στηρίζει τον κόσμο (το οποίο ξαναθρέφεται όσο τα παγανά τούτα κυκλοφορούν ανάμεσά μας κι έτσι δεν πέφτει ποτέ). Η κρητική άποψη για τα καρακατζόλια είναι ότι τα παιδιά που γεννιούνται την ημέρα τω Χριστουγέννω (άρα έχουνε συλληφθεί την ημέρα του Ευαγγελισμού, που καλό είναι, από σεβασμό στην Παναγία, να αποφεύγει κανείς την ερωτική πράξη) μεταμορφώνονται σε καρακατζόληδες κάθε χρόνο την παραμονή των Χριστουγέννων και, την ημέρα τ’ Αγιασμού (όπου ο καθαγιασμός της φύσης διώχνει όλα τα κακά –αρχαία δοξασία κι αυτό), ξαναγίνονται άνθρωποι –αυτό συνεχίζεται κι όταν μεγαλώνουν.

[Για τους καλικάντζαρους βλ. τα σχετικά κεφάλαια στο κλασικό δίτομο έργο του Νικολάου Πολίτη Παραδόσεις (με πολλές ερμηνείες, σχόλια, διηγήσεις από όλη την Ελλάδα), καθώς και το βιβλίο της Ευαγγελίας Κ. Φραγκάκι Συμβολή στα Λαογραφικά της Κρήτης.]

Τα ζώα που μιλούνε – ο καθαγιασμός του νερού

Εξάλλου τη νύχτα της παραμονής τ’ Αγιασμού, κατά την κρητική παράδοση, τα ζώα μιλούνε, αλλά ο άνθρωπος που θα κρυφτεί, από αυθάδη περιέργεια, για να τ’ ακούσει, μένει ανάπηρος ή κάποια άλλη συμφορά παθαίνει (οι αρχαίοι θα έλεγαν ότι διέπραξε ύβριν, θέλησε δηλαδή να μπει στο χώρο του θεϊκού).

Τέλος, πρέπει να πούμε ότι το νερό, κατά τους παππούδες μας (αρχαία δοξασία κι αυτό), δεν είναι ακίνδυνο αλλά κατοικείται από επικίνδυνα πνεύματα με νεραϊδική φύση (δηλαδή δαιμονική, γιατί οι νεράιδες στις ελληνικές παραδόσεις είναι μόνο κακά πνεύματα). Γι’ αυτό π.χ. αν κάποιος βρει νερό σε γούρνα τη νύχτα και θέλει να πιει, πρέπει να το αναταράξει πρώτα με το χέρι του για να «ξυπνήσει» το νερό και να μην αγριέψουν οι μυστηριώδεις κάτοικοί του.

Έτσι, η μετατροπή του σε αγίασμα την ημέρα των Φώτων, εκτός από τον εξορκισμό των καλικαντζάρων, εξορκίζει και αυτά τα πνεύματα και ευλογεί το νερό.

Ένα σχόλιο

Η δεισιδαιμονία αυτή των απλών παλαιών ανθρώπων (ένδειξη αθωότητας) δεν υπήρχε βέβαια σε όλους. Πολλοί όχι μόνο δεν πίστευαν στα «πνευματικά», αλλά και χρησιμοποιούσαν το φόβο των υπόλοιπων για να κάνουν τη νύχτα την ύποπτη δουλειά τους (να κλέψουν, ν’ απομακρύνουν τους περαστικούς από το περβόλι τους, να πάνε ανενόχλητοι στο σπίτι της αγαπημένης τους ή και απλώς να σπάσουν πλάκα). Ωστόσο, γενικά η κοσμοεικόνα αυτή αποδεικνύει την ιδέα του παλαιού ανθρώπου ότι ο ίδιος είναι μέρος της φύσης και ότι όλα τα πλάσματα και τα πράγμα τα έχουν ψυχή και προσωπικότητα που πρέπει να γίνεται σεβαστή, όχι να τα εκμεταλλευόμαστε μέχρις εσχάτων για το οικονομικό κέρδος μας.

Για τον παλαιό άνθρωπο (όχι για όλους, αλλά για τους φρόνιμους και γνωστικούς, δηλαδή τους συνετούς και σοφούς) έπρεπε να φερόμαστε στα ζώα και στα δέντρα, αλλά και στα σπίτια ακόμη, με αγάπη και ευγνωμοσύνη και κάθε οικολογική καταστροφή (συνέπεια της απληστίας μας) θα ήταν όχι απλώς απαράδεκτη, αλλά και αμαρτία, γιατί θα σήμαινε βλασφημία προς την Κτίση και το Δημιουργό της, το Θεό.

Ο καλός μουσικός έχει πλούσια αποθέματα (κατέχει πολλές κοντυλιές ή –το καλύτερο– βγάνει και δικές του) και ξέρει να τα συναρμολογεί ταιριαστά (ανάλογα με το ποια ταιριάζουν μεταξύ τους), να παίζει ρυθμικά (να μη «χάνει το χρόνο», ιδίως όταν χορεύουνε και δεν τραγουδούνε μόνο οι μερακλήδες) και φυσικά ν’ αποδίδει το συναισθηματικό φορτίο της συντροφιάς με το ύφος του παιξίματός του (συνήθως ολόκληρης της συντροφιάς, όχι μόνο το δικό του, γιατί λειτουργεί ο βάρδος της κοινότητας). Οι κοντυλιές ήταν, και είναι, οι κατ’ εξοχήν τραγουδιστικές μελωδίες, στις οποίες διασταυρώνονταν οι μαντινάδες ή λέγονταν μακροσκελείς ρίμες από όλους τους παρεϊστάδες ή τους γλεντιστάδες, είτε χόρευαν είτε όχι.

Ο χορός συνήθως ξεκινάει με άντρες και γυναίκες πιασμένους κυκλικά, γύρω από τον οργανοπαίχτη, που τραγουδάνε μεταξύ τους με τρόπο που μας θυμίζει τις περιγραφές για το αρχαίο υπόρχημα. Το υπόρχημα[2] ήταν μια αρχέγονη μορφή δραματικής ποίησης που καλλιεργήθηκε και αναπτύχθηκε στην Κρήτη. Σχετιζόταν με τη λατρεία του Δία, του Κρόνου, των Τιτάνων και των Κουρητών και ήταν χορός στην οποία συμμετείχε μεγάλη ομάδα χορευτών και συνοδεύονταν με μίμηση κινήσεων, μουσική και τραγούδι. Οι χορευτές ήταν ένοπλοι και τραγουδούσαν με το ρυθμό που έδινε ο κιθαριστής από την κιθάρα του.

Ο πιο δημοφιλής χορός της Κρήτης λοιπόν, ο πεντοζάλης αποτελεί επίκεντρο αρκετών συζητήσεων τελευταία.Διάφορες θεωρίες, που διατυπώνονται χωρίς καμία απολύτως τεκμηρίωση, μας αναγκάζουν να κάνουμε την παρακάτω αναφορά. Αμφισβητείται κυρίως η ονομασία του και η σχέση του σιγανού με τον πηδηχτό. Δε μπορούμε στο παρόν κείμενο να ασχοληθούμε με τους διάφορους ισχυρισμούς περί κατασκευής του χορού σε μία συγκεκριμένη ιστορική στιγμή καθώς και την προέλευση του ονόματος του κατά την επιθυμία των δημιουργών της θεωρίας, καθώς ακόμα ψάχνουμε τα υπόλοιπα τέσσερα …ζάλα! Ας μην επεκταθούμε όμως παραπάνω, όποιος θέλει να μάθει περισσότερα ας απευθυνθεί στην βιβλιογραφία των εν λόγω πηγών, των οποίων η επιστημονική «αξία» είναι παραπάνω από προφανής. Χαρακτηρίζονται από την επανάληψη των πληροφοριών παλιότερων έργων χωρίς να προσθέτουν κάτι νεότερο που να δικαιολογεί την έκδοση τους, ενώ συχνά οι παραπομπές τους αποσκοπούν μόνο στη δημιουργία εντυπώσεων…

Από τη μικρή αναζήτηση μας σε γραπτές πηγές συμπεραίνουμε ότι ο πεντοζάλης έχει ιδιαίτερη θέση στις αναφορές των περιηγητών, ιστορικών, ερευνητών, μουσικών, λαογράφων και επισκεπτών της Κρήτης.

• Ο Εμμανουήλ Βυβιλάκης από τις Βρύσες Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου στην εργασία του “Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Eriduterung beider”[3], Βερολίνο 1840, καταγράφει στους χορούς των σύγχρονων Κρητικών μεταξύ άλλων[4]: “Πεντοζαλίτης (ο χορός με τα πέντε βήματα). Πρόκειται για έναν άλλο χορό η εντοπιότητα του οποίου βρίσκεται στις ανατολικές περιοχές της Κρήτης, Κνωσό και Λασήθι. Το χορό αυτό, που δεν είναι άλλος από τα αυτοδαή ορχήματα του Σοφοκλή” (Σοφοκλ. Αίας 693-701) ενώ παραθέτει περιγραφή από την Ιλιάδα του Ομήρου (Σ 590-605).
• Το 1842 ο Μ. Χουρμούζης Βυζάντιος [5], αναφέρει το Σιγανό και τον Πηδηχτό, τον οποίο Πηδηχτό ανάλογα με το βηματισμό του τον διαχωρίζει σε “Τριοζάλη” και “Πεντοζάλη”.
• Στο βιβλίο “Απομνημονεύματα εθελοντού της Κρητικής Επαναστάσεως κατά τα έτη 1866-67-68 υπό Π. Γρύπου”, Αθήνα 1884, διαβάζουμε: “…ούτω δ’ αφ’ ού εκορέσθημεν ποτού και φαγητού αρχίσαμεν να άδωμεν και να χορεύωμεν τον Τσάμικον, ενώ και εκ των νέων Κρητικών τινές συνόδευσαν ημάς διά της Κρητικής των λύρας άδοντες και χορεύοντες τον λεγόμενον Πενταζάλη όπερ είναι ο ωραίος Κρητικός χορός, μάλιστα δε όταν ο πρωταγωνιστής είναι καλός χορευτής..” (σ.σ. το «επιτόπιο» αυτό γλέντι έλαβε χώρα σε ύψωμα της περιοχής Αμαρίου, δίπλα στο χωριό Γερακάρι).
• Το 1887 ο Παύλος Βλαστός από το Βυζάρι Αμαρίου καταγράφει “τον Πεντοζάλην” στο χωριό Κάστελλος του νομού Ρεθύμνου[6].
• Το 1909, στο άρθρο του “Κρητική μουσική και Όρχησις”[7] ο Γεώργιος Ι. Χατζιδάκις περιγράφει τον Πεντοζάλη ως πηδηχτό αλλά και ως σιγανό χορό[8]. Επίσης αναφέρει: “Ειδικοί Ρεθεμιώτικοι χοροί είναι ο Πεντοζάλης και η Σούστα, χορεύονται όμως και εις τας επαρχίας του Νομού Χανίων με ελαχίστας παραλλαγάς”. Τα ίδια περίπου επαναλαμβάνει και το 1951 στην έκδοση “Κρητική Μουσική”.
• Το 1926 στις ΗΠΑ ο Χαρίλαος Πιπεράκης από το Ξεροστέρνι Χανίων κυκλοφορεί δίσκο 78″ με “Χανιώτικο συρτό” και “Πεντοζάλης – Κρητικός χορός”, Pfaros No 829 και “Ντέρτι” – Συρτό – “Αμαριώτικο” – Πεντοζάλης, Orthophonic S-(;).
• Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (Ι. Κονδυλάκη, “Τα Απαντα”, τόμ. β΄, έκδ. 1961, σελ. 250-251), στον «Πατούχα», περιγράφει τον πηδηχτό να ακολουθεί το σιγανό και αναφέρει ότι “ο σιγανός χορός επιτρέπει εις τους χορευτάς να τραγουδούν και άσματα με ρυθμούς πλατείς και βραδείς”, όπου “έκαστον ημιστίχιον επαναλαμβάνεται υπό ολοκλήρου του χορού” [σ.σ.: δηλ. όλων των χορευτών]. Ως τραγούδι του χορού αναφέρει την παραλογή του γυρισμού του ξενητεμένου.
• Το 1961 η εξαίρετη λαογράφος Ευαγγελία Φραγκάκι[9] από την Ανατολική Κρήτη, αναφέρει την παμπάλαια συνήθεια του περάσματος από το Σιγανό στον Πηδηχτό κατά τη διάρκεια του χορού: “…Ο κ. Θρασ. Μαρκίδης, ετών 85, με πληροφορεί ότι γύρω στο 1895 ο χορός στο Ηράκλειο άρχιζε με σιγανό που εσυνοδεύετο με το σκοπό “αθάνατος” και κατόπιν μετετρέπετο σε πηδηχτό. Πάνω στη μουσική του πηδηχτού τραγουδούσαν μαντινάδες. Εκτός από τις κοινές μαντινάδες τραγουδούσαν και μαντινάδες του Ερωτοκρίτου”.

Ακόμα, για τη σχέση σιγανού και πηδηχτού: στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Ανδρέας Ροδινός ηχογραφεί δύο δίσκους 78″, με τη μία πλευρά του ενός να αναγράφει “Ρεθεμνιώτικος Πεντοζάλης” που παραθέτει ακολουθία σιγανού και πηδηχτού. Άρα ο σιγανός θεωρείται πεντοζάλης ήδη από τότε (και προφανώς ο 22 ετών Ροδινός δεν επινόησε ο ίδιος την ονομασία, αλλά μετέφερε μια ήδη υπάρχουσα παράδοση) και όχι μεταγενέστερα. Ο χορός πάντα χορευόταν ως ακολουθία: άρχιζε με σιγανό και τελείωνε με πηδηχτό, τουλάχιστον όσο φτάνει η μνήμη των ηλικιωμένων Ρεθεμνιωτών από τις διάφορες επαρχίες…

Στην απήχηση του πεντοζάλη αναφέρεται η παλιά μαντινάδα, που καταγράφηκε στο Αποδούλου Αμαρίου (περίφημα τα “αμαριώτικα πεντοζάλια”, ιδιαίτερα και στο χορευτικό ύφος τους):

Αλλο χορό δε ρέγομαι παρά τον πεντοζάλη,
απού τονέ χορεύουνε ούλοι, μικροί μεγάλοι.

[η μαντινάδα δεν μπορεί παρά να αναφέρεται στο σιγανό, τον οποίο χορεύουν
«ούλοι, μικροί μεγάλοι» και τον οποίο (σημειωτέον) χαρακτηρίζει «πεντοζάλη»]

και μια παραλλαγή της που μας “δείχνει” την προέλευση της ονομασίας του χορού:

Αλλο χορό δε ρέγομαι παρά τον πεντοζάλη
που τρία ζάλα (=βήματα) πάει μπρος και δυό γιαγέρνει (=γυρίζει) πάλι.

Τα Αμαριώτικα Πεντοζάλια χορεύονται ακριβώς στην ίδια μουσική και στον ίδιο χρόνο με το γνωστό ρεθεμνιώτικο σιγανό πεντοζάλη –αν δηλαδή ένας χορεύει αυτό τον σιγανό, κι ένας άλλος το γνωστό, συμπίπτουν απόλυτα στην αρχή και στο τέλος, ενώ δεν συμβαίνει αυτό με το σιγανό της ανατολικής Κρήτης, που είναι απλά “χορός στα τρία”. Την ίδια μορφή σιγανού χορεύουν και οι κάτοικοι των Χαρκίων (με τη λύρα του Διαμαντοστελή), όπως φαίνεται στο βίντεο του cd-rom της έκδοσης “Το χωριό μας”, Χάρκια 2005. Εν κατακλείδι, στο νομό Ρεθύμνης ο χορός είναι γνωστός ως πεντοζάλης ή πενταζάλης. Ο γρήγορος πεντοζάλης λέγεται κυρίως πηδηχτός, ενώ στο νομό Ηρακλείου και Λασιθίου πηδηχτός λέγεται ο εκάστοτε τοπικός πηδηχτός (μαλεβιζώτης, στειακός κ.λ.π.). “Πεντοζάλια” και πεντοζαλάκια ονομάζουμε τις κοντυλιές του σιγανού. Πάντως σχετικά με τον όρο πεντοζάλι να αναφέρουμε ότι σε δεκάδες συζητήσεις-καταγραφές μας στη ρεθυμνιώτικη ύπαιθρο, η ονομασία “το πεντοζάλι” για το συγκεκριμένο χορό (είτε σιγανό ή πηδηχτό) δεν αναφέρθηκε καθόλου. Στο Μυλοπόταμο ο πηδηχτός λέγεται και “δυνατός πεντοζάλης”.

Είναι φανερό λοιπόν ότι η σωστή ονομασία του χορού είναι πεντοζάλης (όπως λέμε τριζάλης) και όχι πεντοζάλι…

***

[1] βλ. κείμενο Θεόδωρου Ρηγινιώτη στο www.cretan-music.gr σχετικά με  τα πνευστά μουσικά όργανα στην Κρήτη.
[2] Δημοσθένη Καραγιάννη, Αρχαίοι Κρήτες μουσικοί, από το υπό έκδοση “Λεξικό της Κρητικής Αρχαιολογίας”.
[3] Τίτλος Ελληνικής μετάφρασης «Ο νεοελληνικός βίος σε σύγκριση με τον αρχαιοελληνικό – Μια αμφίδρομη ερμηνεία», μετάφραση Σάββα Πετράκη, Έκδοση Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, Ηράκλειο 2005.
[4] Βλ. σελ. 98 ο.π.
[5]  Μ. Χουρμούζη Βυζάντιου, «Κρητικά», σελ. 31
[6]  βλ. ανέκδοτο έργο έργο του μεγάλου λαογράφου που βρίσκεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, στα Χανιά, τόμος  31, σελ. 128.  Μέρος του βρίσκεται αποσπασματικά, σε μορφή μικροφίλμ και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στο Ρέθυμνο.
[7]  Περιοδικό  Κρητική Στοά, 1909, σελ.273-310.
[8]  ο.π. σελ. 305.
[9]  Ευαγγελία Φραγκάκι, “Το Δημοτικό τραγούδι της Κρήτης”, Κρητική Πρωτοχρονιά 1962, σελ. 63-77.

Click here to view the embedded video.

του Κώστα Βασιλάκη

Αποχαιρετισμός (Η Θάλασσα): Μελαγχολικό τραγούδι για τα πλήγματα της θάλασσας στους ταξιδευτές όλων των μορφών, δημιουργία του συνθέτη Νικολάου Κόκκινου που πέθανε το 1921.

Ηχογραφήθηκε πρώτη φορά στη Σμύρνη από τον Ελευθέριο Μενεμενλή στις 9.2.1911 (δίσκος Favorite Record No1-55016), σε λαϊκή εκδοχή με τίτλο “Η θάλασσα”. Επανήλθε στη δισκογραφία των Ελλήνων μεταναστών της Αμερικής, με τον ίδιο τίτλο από το Μιχαήλ Μάνγκο στις 27.11.1917 στη Νέα Υόρκη (δίσκος VICTOR72622).

Click here to view the embedded video.

Θάλασσα λεβεντοπνίχτρα, θάλασσα φαρμακερή
Όπου κάμνεις το νησί μας, πάντα μαύρα να φορεί.

Δεν εχόρτασες ακόμα, θάλασσα τόσον καιρό
Από τα κορμιά που τρώει, τ’ αρμυρό σου το νερό,
Θάλασσα, τ’ αρμυρό σου το νερό.

Τ’ αγριεμένο τούτο κύμα, η θωριά σου η θολή
Κάνει δύστυχες μανάδες, τα καΐκια σαν φιλεί.

Διώχνεις από το νησί μας, ευτυχία και χαρά
Και σκορπάς σε κάθε σπίτι πόνους, λύπη, συμφορά.

Μ’ όσα βάσανα κι αν έχεις, πάλι ο ναύτης δεν μπορεί
Μια στιγμή χωρίς εσένα, τη ζωή του να χαρεί.

Πότε αχόρταγη νεράιδα, πότε θάλασσα πλατιά
Θα στερέψεις να γλυτώσουν του νησιού μας τα παιδιά,
Θάλασσα, του νησιού μας τα παιδιά.

Με το πέρασμα των χρόνων η μελωδία θεωρήθηκε παραδοσιακή και μια εκδοχή της διασκευάστηκε από τον Κώστα Μουντάκη, προστέθηκαν άλλοι στίχοι και πέρασε στη δισκογραφία το 1968 με τίτλο “Αποχαιρετισμός” (δίσκος 45″ – ODEON PSOG 3452)

Click here to view the embedded video.

Μεσοπέλαγα αρμενίζω κι έχω πλώρα τον καημό
κι έχω την αγάπη πρύμα κι άλμπουρο τον χωρισμό
Θάλασσα, μη με διώχνεις μακριά
Χωρισμέ, μου ματώνεις την καρδιά

Την κορφή του Ψηλορείτη με παράπονο θωρώ
και με δάκρυα απ’ την Κρήτη φεύγω κι αποχαιρετώ
Θάλασσα, μ’ εξορίζεις μακριά
Χωρισμέ, μου ‘χεις κάψει την καρδιά

Μαύρη μοίρα το ‘χει γράψει, να μακραίνω, να χαθώ
και να ζω μακριά απ’ την Κρήτη κι από κείνη π’ αγαπώ
Θάλασσα, μη με διώχνεις μακριά
Χωρισμέ, μου ‘χεις κάψει την καρδιά

του Κώστα Βασιλάκη

πηγή: φυλλάδιο (επιμέλειας Παναγιώτη Κουνάδη)
από συναυλία “Μικρασιατικές επιρροές στην Κρητική μουσική παράδοση”

Μια από τση καλύτερες αν όχι η καλύτερη ζυγιά τση μουσικής μας. Ο γεις σπουδαία λύρα, λυράκι, τετράχορδη, μαντολίνο, με πολυετή πείρα στις χορωδίες βυζαντινής μουσικής…

Δεξιοτέχνης… Εξ ίσου σπουδαία και η φωνή ντου, χρώμα ,τεχνική, έκφραση…

Ο Άλλος μια από τα ίδια γνώστης του λαούτου τση μουσικής μας γενικότερα… ύφος, χρώμα, έκφραση…

Η Φωνή του ίσως να μην υπάρχει άλλη με τόση έκταση…. Στσι χαμηλές πάντως δεν υπάρχει άλλος….

Όταν δε τραγουδούν μαζί ε…. εκεί ‘πομένει ο νους του ακροατή…

Χρόνια και χρόνια πίσω σε πάνε οι αθεόφοβοι… φοβερό χαρμάνι…

Εγώ πάντως δε θυμούμαι τέτοιο μουσικό αποτέλεσμα. Έμαθα ότι μέχρι τα Χριστούγεννα θα κυκλοφορήσει το CD τους που ήδη ετοιμάζουν και θα είναι διπλό.

Τους εύχομαι τα καλύτερα!

Μπράβο παιδιά…

του Γιώργη Σηφάκη (Σιμισακογιώργη)

Ντουρνεράκια. Ένας χορός που χορεύεται στην Κρήτη και έχει πάρει το όνομα του από τους στίχους του ομώνυμου τραγουδιού.

Πρόκειται για το γνωστό (χασαπο)σέρβικο χορό, ο οποίος πέρασε στη δισκογραφία από τον Κώστα Μουντάκη την δεκαετία του 1960 (σε δίσκο 45″ και σε δίσκο – συλλογή 33″) . Από αφηγήσεις γνωρίζουμε ότι τουλάχιστον στο νομό Ρεθύμνου, χορεύονταν από τα τέλη του 19ου αιώνα.

Τα παραπάνω στοιχεία είναι γνωστά λίγο πολύ σε αρκετούς κρητικούς. Ποιο είναι όμως το τραγούδι που ταξίδεψε στη βαλκανική χερσόνησο και έφτασε έως και την Κρήτη για να καθιερωθεί ως “παραδοσιακός” χορός; Πρόκειται για το Σέρβικο τραγούδι “Dunje Ranke” (=Φρέσκο Κυδώνι) το οποίο μπορείτε να ακούσετε:

Click here to view the embedded video.

και του οποίου οι στίχοι μεταφράζονται περίπου ως:

Πήγαινε σπίτι, φόρεσε το φόρεμα σου, φρέσκο κυδώνι,
Φρέσκα κυδώνια, νωπά κυδώνια, αχλάδια karamanke (τύπος αχλαδιού).

Πήγαινε σπίτι, χτένισου, φρέσκο κυδώνι,
Φρέσκα κυδώνια, νωπά κυδώνια, αχλάδια karamanke (τύπος αχλαδιού).

Ελάτε και πάλι να οδηγήσεις το χορό, φρέσκο κυδώνι,
Φρέσκα κυδώνια, νωπά κυδώνια, αχλάδια karamanke (τύπος αχλαδιού).

Απ’ ότι φαίνεται στους στίχους ως dunje ranke ή φρέσκο κυδώνι εννοείται το νέο κορίτσι. Οπότε ο ελληνικός στίχος που μετέφερε ο Κωστής Μουντάκης στη δισκογραφία και λέει: “Τα κορίτσια Σερβικά τα λένε Ντουρνεράκια” έχει βάση. Οι στίχοι στην κρητική εκδοχή του τραγουδιού:

Τα κορίτσια Σερβικά τα λένε Ντουρνεράκια
και χορό τον είχανε τα ντελικανιδάκια
Ντουρνεράκια ντουρνεράκια ντουρ και παλαμάκια
Χρόνια περαζόμενα λεβέντες γεροντάκια
όλο χάρη κι ομορφιά με τα κοντά βρακάκια
Μες στσι φτωχογειτονιές και τα στενά σοκάκια
ξεφαντώναμε μαζί όλα τα χωριανάκια
Εποχές αξέχαστες με του σεβντά μεράκια
που χορεύαμε κι εμείς στην Κρήτη Ντουρνεράκια
Αντρες που φορούσανε τριζάτα στιβανάκια
και δαχτυλιδόνανε τα μαύρα τους μουστάκια.

Click here to view the embedded video.

Κώστας Βασιλάκης

Το τραγούδι “Βοσκαρουδάκι Αμούστακο” κυκλοφόρησε από το Ρεθεμνιώτη λυράρη Κωστή Μουντάκη στα μέσα της δεκαετίας του 1960 σε ένα δισκάκι βινυλίου 45 στροφών και είναι μια διασκευή του στο ποίημα του Κωστή Φραγκούλη (Ανταίου) με τίτλο “Αποθυμιά”, μέσα από τη συλλογή με ποιήματα με γενικό τίτλο “Τα Δίφορα”. Η μουσική είναι παραδοσιακή.

Ο δίσκος κυκλοφόρησε από τη Μίνως (MINOS 5287) και είχε από τη μία πλευρά το “Βοσκαρουδάκι Αμούστακο” (Κοντυλιές Μυλοποτάμου) και από την άλλη το “Κρητικοπούλα μου” (Καλαματιανός). Αργότερα το τραγούδι αυτό ο Κωστής Μουντάκης το συμπεριέλαβε και σε δίσκο 33″, ενώ περίεχεται και σε συλλογές με τραγούδια του καλλιτέχνη.

Ας δούμε τους στίχους έτσι όπως περιέχονται στα Δίφορα του Κωστή Φραγκούλη:

Αποθυμιά

Στην εξοχή να σ’ έβρισκα μια μέρα που να βρέχει
και να ‘ναι ο τόπος άβολος σπηλιάρι να μη βρίσκεις,
μήτε δεντρό για να σταθείς γη δέτη ν’ αποσκιάσεις.
Ν’ αστράφτει ο Θιός και να βροντά να ρίχνει αστροπελέκι
και να φοβάσαι αμοναχή για να ’ρθω από κοντά σου
ν’ απλώσω το ρασίδι μου  τσοι δυό μας να τυλίξει,
να βγάλω το μαντήλι μου  στον ώμο σου να ρίξω
και το μεϊντανογέλεκο ζιπόνι να το βάλεις.
Να σ’ αγκαλιάσω μην εργάς κρυάδα μη σε πιάσει
κι τραχηλιά σου μη γραθεί κι ο κόρφος σ’ ανεδώσει.
Και μέσα στ’ αστραπόβροντο και τη βοή τ’ αέρα
η αναπνιά μας να σμιχτεί κι η εμιλιά να τρέμει.
Κι αν βλαστημήξω τον καιρό να μη μου το πιστεύψεις
καντήλια τάσσω των αγιώ, μέσα μου, να μη βριάσει…

Ο Κωστής Φραγκούλης, γεννήθηκε στη Λάστρο, της επαρχίας Σητείας, το 1905. Σε ηλικία 16 ετών, πήγε στο μεγάλο Κάστρο, το Ηράκλειο, διαλέγοντας να γίνει τυπογράφος. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος τον έβγαλε από τη σειρά του, αλλά αφού κατάφερε να γυρίσει από το Αλβανικό μέτωπο, και πέρασε τα χρόνια της κατοχής στη Λάστρο, γύρισε στο Ηράκλειο και συνέχισε να εργάζεται ως τυπογράφος. Λίγα χρόνια μετά, απέκτησε το δικό του, τυπογραφείο, το οποίο λειτούργησε για χρόνια με τη φίρμα «Ανταίος».

Το ίδιο ψευδώνυμο χρησιμοποιούσε στη συνέχεια, για 35 έτη στο χρονογράφημα «Λόγοι και αντίλογοι» στην εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ του Ηρακλείου, ενώ για πολλά χρόνια η φωνή του πέρναγε και μέσα από το ραδιόφωνο, φθάνοντας σε όλους εμάς, όχι μόνο με το κείμενο, αλλά και με τον τρόπο που διάβαζε τα γραφτά του. Έργο ζωής, αποτέλεσαν για τον Ανταίο τα ΔΙΦΟΡΑ (τόμος 1 & 2). Ο πρώτος τόμος τυπώθηκε το 1961 στο Ηράκλειο από τον ίδιο τον ποιητή και ο δεύτερος περίπου είκοσι χρόνια αργότερα. Πρόσφατα ανατυπώθηκαν και οι δύο τόμοι από το γιο του, Στέλιο Φραγκούλη. Ο Κωστής Φραγκούλης έφυγε απ τη ζωή πλήρης ημερών στις 12 Φεβρουαρίου 2005.

Για τον Κωστή Μουντάκη μπορείτε να διαβάσετε στη σχετική δημοσίευση. Οι στίχοι έτσι όπως τους τραγούδησε ο Κωστής Μουντάκης:

Βοσκαρουδάκι Αμούστακο

Βοσκαδουράκι αμούστακο στ’ αόρη απού γυρίζω,
με το σεβντά σου, αγάπη μου, στέκω και ντουσουντίζω…
Να σ’ εύρισκα στην ερημιά μια μέρα που να βρέχει
μα να ’ν’ τόπος άβολος, σπηλιάρι να μην έχει.
Να ’ρχεται μπόρα δυνατή να μη μπορ’ αποσκιάσεις
και να φοβάσαι αμοναχή μη φύγω και με χάσεις.
Ν’ αστράφτει, να κουφοβρoντά, να ρίχνει κουκοσάλι
και ξεπαπούτσωτη να ’ρθεις στην εδική μου αγκάλη.
Ν’ ανοίξω το ρασούλι μου  να σε σφυχταγκαλιάσω
την αναπνιά σου να γροικώ, τη μέση σου να πιάσω.
Να σου σκεπάσω από κορφής τα κατσαρά μαλλιά σου.
Να σε κρατώ και να γροικώ τσοι χτύπους τση καρδιάς σου.
Να λέω, Παναγία μου, ποτέ μην ξαστεριάσει
κι μπόρα να ξημερωθεί και να ξαναβραδιάσει
ποιος βρίχνει τέτοιο θησαυρό και αφήνει να τον χάσει!
Ήλιος ποτέ μην ξαναβγεί, φεγγάρι μην απλώσει,
το μυστικό τσ’ αγάπης μας μην το ξεφανερώσει.

Click here to view the embedded video.

Ο Παπα Στεφανής ο Νίκας  για το θέμα αυτό, γράφει σε σχετικό άρθρο του:

“…θεωρούμε και τον Κ. Μουντάκη κορυφαίο κρητικό λυράρη και τραγουδιστή. Συνέθεσε σημαντικές μελωδίες. Πάν’ απ’ όλα όμως ήταν ο πιο δόκιμος διασκευαστής παραδοσιακών μελωδιών. Αλλά και οι στίχοι πού επέλεγε να τραγουδήσει ήταν ποιοτικοί και ειπωμένοι κατά το μάξιμουμ – στην κρητική διάλεκτο. Αρκετά στιχουργήματα – επώνυμα ή παραδοσιακά ανώνυμα -τα τραγούδησε, αφού προηγουμένως τα διασκεύασε επιτυχημένα. Γνώριζε την ύπαρξη του πρώτου βιβλίου των «Διφόρων» του Κ. Φραγκούλη και το χρησιμοποίησε, απ’ όσο γνωρίζουμε οκτώ φορές. Άλλους στίχους τους τραγούδησε απαράλλακτους, άλλους διασκευασμένους, ενώ από κάποια άλλα στιχουργήματα διάλεξε λέξεις ή εκφράσεις. Όλα πάντως έγιναν επιτυχίες και κλασικά. Αυτό το αλισβερίσι – είναι απόλυτα φυσικό – βοήθησε και το στιχουργό, αφού τα στιχουργήματά του έγιναν γνωστά σε πολύ κόσμο, και το λυράρη, λόγω της υψηλής τους ποιότητας.
Εκείνες βέβαια τις δεκαετίες – μέχρι το 1980 περίπου, οι τραγουδιστές συνήθιζαν να μην αναφέρουν το όνομα του στιχουργού ή του συνθέτη και γενικά τις πηγές του τραγουδιού τους. Έτσι φαίνονταν εκείνοι μοναδικοί δημιουργοί των τραγουδιών, αποκομίζοντας και τα ανάλογα οφέλη σε χρήματα και δόξα. Ο κόσμος πάντως, ούτε ρωτούσε, ούτε τον ενδιέφερε το θέμα της πνευματικής ιδιοκτησίας των τραγουδιών που άκουγε.
Εκείνο που μετρούσε ήταν αν του άρεσαν τα τραγούδια. Οι στιχουργοί έδιναν τους στίχους τους στους τραγουδιστές, χωρίς να ζητούν να αναφέρεται τ’ όνομά τους. Τους αρκούσε ή ηθική ικανοποίηση να τραγουδηθούν τα δημιουργήματά τους. Στην περίπτωση ωστόσο του Κ. Μουντάκη και του Κ. Φραγκούλη, ο πρώτος έκανε χρήση των στίχων του δεύτερου αυτοβούλως. Και παρά το αντικανονικό αυτής της ενέργειας, ωφελήθηκαν και οι δύο: ο λυράρης βραχυπρόθεσμα, κι ο στιχουργός μακροπρόθεσμα. Σε τελική ανάλυση ωφελήθηκαν οι Κρητικοί και το στοκ της τραγουδιστικής μας παράδοσης.

Ο Λασιθιώτης μουσικός και τραγουδιστής Γιάννης Χαρούλης συμπεριέλαβε  το Βοσκαρουδάκι στο δίσκο του με τίτλο “Χειμωνανθός” που κυκλοφόρησε το Νοέμβριο του 2006, δίνοντας την ευκαιρία σε κρητικούς και μη, είτε να θυμηθούν είτε να γνωρίσουν το υπέροχο αυτό τραγούδι, που πλέον έχει γίνει μία από τις πλέον τραγουδισμένες μελωδίες στις ζωντανές εμφανίσεις του καλλιτέχνη.

.

Click here to view the embedded video.

του Κώστα Βασιλάκη

ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ:
Στον διαγωνισμό μπορεί να συμμετάσχει οποιοσδήποτε χωρίς περιορισμό ενώ οι εργασίες που θα κατατεθούν δεν επιστρέφονται.

ΟΡΟΙ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ:
Οι μαντινάδες και οι ρίμες θα πρέπει να είναι πρωτότυπες, αδημοσίευτες και θα πρέπει να περιέχουν κάποια από τις παρακάτω λέξεις: «τρέλα », «τροζός», «κουζουλός», «μπουνταλέ», συγγενικές ή και σύνθετες λέξεις αυτών.
Η μαντινάδα είναι: Δεκαπεντασύλλαβη, ομοιοκατάληκτη, κρητικόλαλη, με αυτοτελές νόημα ενώ ρίμα είναι πολλές μαντινάδες μαζί στο ίδιο θέμα.
Κάθε δημιουργός μπορεί να συμμετάσχει με 1 έως 2 μαντινάδες στο διαγωνισμό μαντινάδας ή και με 1 ρίμα (έως και 20 στίχων), για το διαγωνισμό της ρίμας. Ο ένας διαγωνισμός είναι ανεξάρτητος από τον άλλο. Καταληκτική ημερομηνία υποβολής ορίζεται η Τρίτη 27 Σεπτεμβρίου 2011.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ:
Οι μαντινάδες θα γίνονται δέκτες με τα πλήρη στοιχεία του συμμετέχοντα (Ονοματεπώνυμο, διεύθυνση, τηλέφωνο και e-mail αν υπάρχει) .Οι μαντινάδες θα αποστέλλονται ανώνυμα στην Κριτική Επιτροπή για το αδιάβλητο του Διαγωνισμού.

ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΩΣ: στην διεύθυνση: Δημοκρατίας 24 ,Ρέθυμνο, Τ.Κ 74100
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ: στο e-mail: info@cepsyre.gr του Κ.Ψ.Υ. Ρεθύμνου
ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΩΣ στο 28310 20799 ( υπεύθυνη ΔΡΑΝΔΑΚΗ ΜΑΡΙΑ)

ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ:

Η κριτική επιτροπή για τον διαγωνισμό μαντινάδας θα αποτελείται από τους: ΡΗΓΙΝΙΩΤΗ ΘΟΔΩΡΗ, ΣΗΦΑΚΗ ΓΙΩΡΓΗ («ΣΙΜΙΣΑΚΟΓΙΩΡΓΗΣ»),   ΠΑΠΥΡΑΚΗ ΜΑΝΟΛΗ, ΛΥΚΑΚΗ ΜΑΝΟΛΗ , ΨΑΡΟ ΝΙΚΟ, ΛΙΟΔΑΚΗ ΑΝΤΩΝΗ.

ΕΠΑΘΛΑ :

• 1ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΑΝΤΙΝΑΔΑΣ: ΜΙΑ ΧΕΙΡΟΠΟΙΗΤΗ ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΥΡΑ (προσφορά ΧΑΤΖΗΜΑΡΚΑΚΗ ΑΝΤΩΝΗ)
• 1ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΡΙΜΑΣ: ΜΙΑ ΑΣΚΟΜΠΑΝΤΟΥΡΑ(κατασκευής ΚΑΡΑΒΙΩΤΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ)
• 2α ΒΡΑΒΕΙΑ : ΒΙΒΛΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΟΜΟΡΦΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»
• 3α ΒΡΑΒΕΙΑ: ΒΙΒΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΛΛΟΓΟ ΚΡΗΤΩΝ ΣΤΙΧΟΥΡΓΩΝ

Για τις μαντινάδες που θα διαγωνιστούν θα γίνει προσπάθεια έκδοσης τους σε βιβλίο. Όλες οι μαντινάδες θα παρουσιαστούν μαζί με την απονομή των βραβείων στις 3 πρώτες , σε ειδική εκδήλωση που θα πραγματοποιηθεί στο Ρέθυμνο. Θα δοθεί έπαινος σε όλους τους συμμετέχοντες.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ ΣΤΟ Κ.Ψ.Υ. (ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ 24) & ΣΤΟ ΤΗΛ 28310 20799 (ΔΡΑΝΔΑΚΗ ΜΑΡΙΑ)