Κατάγεται από τους Αποστόλους Αμαρίου του νομού Ρεθύμνης, αλλά ζει με την οικογένειά του στο γειτονικό Θρόνος Αμαρίου, όπου και εργάζεται «φιλοτεχνώντας μουσικά όργανα» με έμφαση στη λύρα. Το φιλόξενο σπίτι του είναι πόλος έλξης ανθρώπων που ενδιαφέρονται για την πολιτισμική κληρονομιά της Κρήτης, οι οποίοι πάντα φεύγουν ωφελημένοι από τη σπάνια εργασία του και την πολύτιμη συναναστροφή του.

Διατηρεί πολύχρονη συνεργασία, ως οργανοποιός, με τον Ψαραντώνη, ενώ οι λύρες του, που η κατασκευή της καθεμιάς μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνο (είναι γεωργός το επάγγελμα), διαφέρουν η μία από την άλλη τόσο στη φωνή όσο και στην εμφάνιση, συχνά μάλιστα και στις διαστάσεις (από λυράκια μέχρι λύρα διπλάσια της συνηθισμένης, το λεγόμενο λυροντσέλο). Διοχετεύοντας στο ξύλο τα συναισθήματά του από την ευαίσθητη σχέση του με το περιβάλλον και τον πολιτισμό (από τα κατσοπρίνια του Ψηλορείτη, που υψώνεται δίπλα στο χωριό του, ώς τον Όμηρο και τον Καζαντζάκη), έχει αποτυπώσει στις λύρες του μορφές όπως του Κύκλωπα ενώ καταβροχθίζει έναν σύντροφο του Οδυσσέα, το διπλό πρόσωπο της ανθρώπινης ψυχής (από μπροστά άνθρωπος κι από πίσω θεριό, που μόνο ο ίδιος ο λυράρης, την ώρα που βαστά το όργανο, το βλέπει –όπως μόνο ο καθένας από μάς γνωρίζει τα σκοτεινά βάθη της ψυχής του), των «αμαθιώ τη βρύση» (τη βρύση των δακρύων, που τόσο συχνά αναφέρεται στα παραδοσιακά μας τραγούδια) κ.τ.λ.

Αν και ποτέ δεν έπαιξε λύρα ως επαγγελματίας μουσικός, φυλάσσει στο δοξάρι και στα δάχτυλά του σπάνιες σειρές από αμαριώτικα πεντοζάλια («πενταζάλια», στο τοπικό ιδίωμα) και πολύτιμες μνήμες από τις κοντυλιές παλαιότερων λυράρηδων του χωριού του (Θρονιανών), όπως ο πατέρας του, ο Τίτος ο Σπυθούρης, ο Στρατιδάκης, ο Μιχάλης Κουφάκης, ο θείος του Γιώργης Σηφακάκης («πολεμάρχος του 1912») κ.ά. Ο καθένας από αυτούς «έπαιζε στο δικό του μοτίβο, δεν έμοιαζε με τον άλλο». Έπαιζαν λίγα συρτά, αλλά κυρίως «πενταζάλια, σούστες, καστρινά» κ.λ.π. Ο Σπυθούρης έπαιζε και τριζάλη, όμως η κοντυλιά αυτή του τριζάλη ξεχάστηκε. Μέρος της μουσικής τους, παιγμένη από το Νικηφόρο, έχει ηχογραφηθεί ανεπίσημα και βρίσκεται σε ιδιωτικές συλλογές.

Ο ίδιος λέει:

«Δεκάξε χρονώ έσαξα την πρώτη μου λύρα. Ύστερα ασχολήθηκα με τα σίδερα, με τα ελαιουργεία, εγύρισα από το στρατό, από την Αθήνα, κι επειδή η μάνα μου δε μ’ άφηνε να παίξω λύρα, για να γιάνω τον καημό μου έκατσα κι εκατασκεύασα μια λύρα με μεράκι, με προσοχή…»

«Δε θέλω να πειράξω τ’ άλλα κοπέλια» (=να ανταγωνιστώ τους νέους οργανοποιούς), «γιατί εμείς πρέπει ν’ ανοίξομε τσι πόρτες να περάσουνε τα κοπέλια κι εμείς να τρυπώξομεν οι γέροντες, αλλά για να μη με πειράξει κείνο το τρελό και να κάθομαι να παίζω ζάρια και χαρθιά στο καφενείο, κάνω αυτό. Δεν είμαι έμπορας, τροζοκουλτουριάρης είμαι, αλλά για μένα κουλτούρα είναι μία ιδιαιτέρα μόρφωση…»

«Ο προππάπους μου, αφέντης (=ο πατέρας) του παππού μου, ο Σηφογιώργης (=Γιώργης Σηφακάκης), έσαζενε βροντόλυρες κι είχενε τρεις βροντόλυρες κι εκρέμουνταν εις τον τοίχο. Κι όντεν απόθανεν η γυναίκα ντου, επειδή αυτός έκλαιγενε με τη μουσική, το πρωί ’θάψαν τη γυναίκα ντου και το μεσημέρι έπαιζε ντη λύρα στο κατώι. Και τσή ’χενε βγαρμένο το στύλο για να μη φωνιάζει δυνατά. Και μπαίνει η κόρη ντου, η θειά μου η γι-Αντρουλίνα (ήτονε μαμμή), και του λέει: «Για το Θεό, αφεντάκη (=πατερούλη), και το πρωί ’θάψαμε ντη μάνα μου κι εδά παίζεις τη λύρα;» Και στη κάνει: «Άφησέ με, μωρή, να μου περάσει το μεράκι…» Αυτός ήθελενε να ξεσπάσει, ο καθένα’ μας γυρεύει ένα τρόπο να ξεσπάσει, αλλά πρέπει να πάθεις χιλιάδες περιστατικά στη ζωή σου… Οι βροντόλυρές του δε σώζουνται, δεν προσέχομε, και ο πολύ ρεαλισμός μάς επέταξε την παράδοσή μας πέρα…»

(Από ηχογραφημένη συζήτηση με το Γ. Γαβαλά και το Θ. Ρηγινιώτη, τον Απρίλιο του 1999 στο Θρόνος)

Τελείωσε το δημοτικό το 1938 και πέτυχε στο ημιγυμνάσιο Πανόρμου, όμως δεν μπόρεσε να συνεχίσει τις σπουδές του εξαιτίας της δύσκολης οικονομικής κατάστασης που βρισκόταν η οικογένεια του. Εξάλλου ήδη είχε αρχίσει να τον τραβάει η λύρα, που είναι το κυρίαρχο μουσικό όργανο όχι μόνο στο χωριό του αλλά και μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Λύρα έπαιζαν ο μεγάλος του αδερφός, ο Νικήστρατος και ο νονός του ο Στουμπούρης, ενώ ο δάσκαλος του υπήρξε ο Μήτσος ο Καφάτος, ο καλύτερος δεξιοτέχνης του χωριού. Μία αυτοσχέδια λύρα από τάβλι, χορδές από ίνες “αθάνατου” και δοξάρι με τρίχες από ουρά γαϊδάρου ήταν το πρώτο του όργανο όπου “βοσκάκι ακόμα, κίνησε τα δαχτύλια του πάνω στις κοντυλιές της κρητικής μουσικής”.

Παίζοντας για ώρες μόνος του, άρχισε να μαθαίνει τους σκοπούς και τα ξόμπλια τους, τα “μυστικά” της τεχνικής της λύρας και τελειοποίησε την τεχνική του έτσι ώστε, στην κατοχή – 15χρονος πια – έπαιζε το στο καφενείο του χωριού για να ξεκουράσει το δάσκαλό του, το Καφφάτο. Όταν λίγο αργότερα, μπόρεσε να “κρατήσει” μόνος του έναν ολόκληρο γάμο χρίστηκε πλέον επίσημα λυράρης! Απέκτησε μάλιστα και την πρώτη του “καλή” λύρα, το 1943, δίνοντας ένα ολόκληρο αρνί και 5 οκάδες τυρί. Ήταν βέβαια εποχή πείνας αλλά “έτσι είναι, η τέχνη θέλει θυσίες”. Την περίοδο αυτή το Ρέθυμνο είναι ο χώρος όπου η κρητική μουσική γνωρίζει μιαν εξαιρετική ακμή με μεγάλους δεξιοτέχνες όπως ο Αντρέας Ροδινός, ο Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης), ο Αντώνης Καρεκλάς, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, που σηματοδοτούν το πέρασμα της σ’ ένα ύφος πιο επεξεργασμένο μέσα σ’ ένα περιβάλλον με ολοένα αυξανόμενες αστικές επιδράσεις.

Στα εργαστήρια των οργανοποιών η κρητική λύρα αποκτά τη σημερινή της μορφή, η τεχνική παιξίματος γίνεται όλο και πιο δεξιοτεχνική, το ρεπερτόριο εμπλουτίζεται και επεκτείνεται πέρα από τα τοπικά όρια, αποκτώντας πλέον παγκρήτια διάδοση. Σ’ αυτήν την εξελικτική διαδικασία ο Κώστας Μουντάκης θα συμβάλλει αποφασιστικά, ενδυναμόνοντας με την τέχνη του την παρουσία δεξιοτεχνών μουσικών που λειτουργούν ταυτόχρονα ως φορείς της λαϊκής παράδοσης αλλά και ως συνθέτες, με αναγνωρίσιμο προσωπικό ύφος και έργο. Το Φεβρουάριο του 1948 αφήνει για πρώτη φορά το χωριό του για ν’ ακολουθήσει μια πεντάχρονη στρατιωτική θητεία. Κατατάσσεται στη Χωροφυλακή και τον φέρνουν στα Χανιά, όπου γνωρίζεται με τον Γιώργο και τον Στέλιο Κουτσουρέλη, με τους οποίους και συνεργάζεται παίζοντας για πρώτη φορά στον τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό που διηύθυνε τότε ο Δασκαλάκης. Ένα χρόνο αργότερα (1949) μετατίθεται στην Αθήνα όπου βρίσκονται και άλλοι σπουδαίοι κρητικοί μουσικοί, όπως ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Γιώργος Μουζουράκης κ.α.

Click here to view the embedded video.

Με τον Βυζιργιάννη για συνοδεία στο λαούτο, απευθύνεται στην ραδιοφωνία, που είχε τότε μεγάλη δύναμη στην προβολή της παραδοσιακής μουσικής, κάτω από την άγρυπνη επίβλεψη του Σίμωνα Καρά. Το 1951 “περνάει” από τον “αυστηρό” έλεγχο της επιτροπής του Ε.Ι.Ρ. και από τότε ξεκινάει μια στενή συνεργασία με τον Καρά παίζοντας επανειλημμένα στο ραδιόφωνο προβάλλοντας την κρητική μουσική στο πανελλήνιο. Παράλληλα κάνει στέκι του την τοπική ταβέρνα του Μπασιά (πίσω από την Αγια Ειρήνη, στην Αιόλου), όπου έπαιζαν μαζί του και οι δύο σπουδαίοι λαϊκοί βιολάτορες, Ο “Ναύτης” (Κ. Παπαδάκης) και ο Αντρέας Μαριάνος. Είναι η εποχή μετά τον πόλεμο που το βιολί εξακολουθεί να έχει μεγαλύτερη διάδοση σε σχέση με τη λύρα και χρειάστηκε σκληρός αγώνας των λυράρηδων, με βοηθό σε αυτήν την προσπάθεια τον Σίμωνα Καρά, για να ξανακερδίσει η λύρα τον τίτλο του εθνικού συμβόλου της κρητικής μουσικής. Αναμφίβολα σ’ αυτήν την προσπάθεια ο Κ. Μουντάκης έπαιξε αποφασιστικό ρόλο.

Στην ταβέρνα του Μπασιά θα παίξει σχεδόν 18 χρόνια “σ’ ένα υπόγειο χωρίς μικρόφωνο με 10% ποσοστά που μοιραζόμουνα με τα λαγούτα. Αυτός είμαι εγώ!…”. Μαζί του λαουτιέρης-πασαδόρος ο Νίκος ο Μανιάς και αργότερα ο Γιάννης Ξυλούρης και ο Μαρκογιάννης (“Στα 300 περίπου τραγούδια που έχω γράψει κι έχω κάνει δίσκους ήταν πολύ σημαντική η παρουσία τους…”) Το διάστημα 1950-52 είναι αποσπασμένος στο ιδιαίτερο γραφείο του Σοφοκλή Βενιζέλου, όπου του δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσει τον πολιτικό κόσμο της εποχής (“Αν ήθελα θα μπορούσα να είχα αποκτήσει μεγάλη δύναμη, όμως δεν μου πήγαινε αυτό το κλίμα. Παρά τις γνωριμίες, ουδέποτε επωφελήθηκα, είχα τον εγωϊσμό, την περηφάνεια… Δεν χτυπούσα πόρτες…”.

Click here to view the embedded video.

Έτσι, το 1952, με το τέλος της θητείας του, ξεκινάει ως εργάτης στο εργοστάσιο της Εταιρείας Λιπασμάτων της Δραπετσώνας, όπου και θα μείνει ως το 1967 (“Δύσκολες καταστάσεις. Παντρεύτηκα κιόλας, δυσκολίες, ευθύνες…”). Παράλληλα όμως ξεκινάει με πάθος και μεράκι τον αγώνα του και ως επαγγελματίας λυράρης. Εκτός από το ραδιόφωνο αρχίζει η δισκογραφία. Το 1952 συνοδεύει για πρώτη φορά σε δίσκο τον Στέλιο Κουτσουρέλη στο “Αρπαξα και μπαίλντισα” (Columbia), ενώ το 1954 τραγουδάει για πρώτη φορά σε δίσκο με συνοδεία και πάλι τους αδελφούς Κουτσουρέλη, το “Δεν θέλω μέσα στην καρδιά”. Στη συνέχεια, αφού αλλάζει εταιρεία (Οdeon), ξεκινάει με τον “Ζητιάνο” και την “Ρεθυμνιωτοπούλα” έναν μακρύ κατάλογο δισκογραφικών εκδόσεων που τον καθιερώνουν ως τον περισσότερο ηχογραφημένο λυράρη της κρητικής μουσικής. “Πραματευτής”, “Ένα ματσάκι γιασεμία”, “Αργαλειός”, “Μυλωνάδες και μαζώχτρες”, “Ερωτόκριτος”, “Κρητικός Γάμος”, “Αναφορά στον Καζαντζάκη”, κ.α.

Η φήμη του απλώνεται όχι μόνο στην Κρήτη αλλά και στην Αθήνα και στο πανελλήνιο, καθώς και στους κρητικούς της διασποράς που τον προσκαλούν επανειλημμένα για συναυλίες και μουσικές συνεστιάσεις. Αρχίζει λοιπόν πολυάριθμά ταξίδια στις ΗΠΑ (για πρώτη φορά το 1960), στον Καναδά, την Αυστραλία, τη Γερμανία, τη Ν. Αφρική (1971), φέρνοντας στους μετανάστες τα μηνύματα και τις αισθήσεις της κρητικής μουσικής παράδοσης.

Ένα ταξίδι του στην Ινδία, το 1975, τον επηρεάζει βαθύτατα. Εντυπωσιάζεται από το παίξιμο των ανατολίτικων εγχόρδων με δοξάρι και συνειδητοποιεί την ευρύτερη πολιτισμική παράδοση όπου εντάσσεται και η λύρα. Μιλάει μ’ ενθουσιασμό για το σαράγκι, το καμαϊτσά, τον κεμανέ. Προβληματίζεται (“Ο λαός μας είναι Ανατολίτης. Οι καταβολές μας, το πιστεύω μας ανατολίτικα δεν είναι; Δεν ανήκουμε στη Δύση… άλλου παπά πετραχήλι…Ποιοι είμαστε όμως; Η Ανατολή έχει μουσική παράδοση, μουσική παιδεία ανεπτυγμένη, έχει θησαυρούς κι ας είναι ξυπόλητη… Εμείς στην εποχή μου με μια σαρδέλα, μια ελιά κι ένα ξεροκόμματο κάναμε τα ζεύκια μας και κρατούσαμε άδολα και άσπιλα την παραδοσή μας. Μήπως λοιπόν η σημερινή χλιδή μας κάνει ζημιά;).

Αισθάνεται λοιπόν ολοένα επιτακτικότερη την ανάγκη για παιδεία. Έτσι ο δεξιοτέχνης κι ο συνθέτης αρχίζουν να κάνουν τόπο για να προχωρήσει ο δάσκαλος. Το 1976 ανταποκρίνεται στο κάλεσμα της Ελένης Καραϊνδρου συμπράττοντας στα μαθήματα εκμάθησης παραδοσιακών οργάνων που διοργανώνει στην Γκαλερί “Ώρα”, σε συνεργασία και με άλλους μεγάλους δεξιοτέχνες (Τ. Χαλκιά, Ν. Στεφανίδη, Αρ. Βασιλάρη, Αρ. Μόσχο κ.α.). Τρία χρόνια αργότερα (1979) ιδρύει την πρώτη σχολή λύρας στο Ωδείο του Ηρακλείου “Απόλλων” για ν’ ακολουθήσουν το Ρέθυμνο (1980), τα Χανιά (1981), ο Αγ. Νικόλαος (1983) και η Αθήνα (1985 στο “Ελληνικό Ωδείο”, αν και είχε αρχίσει μαθήματα και παλιότερα στην “Παγκρήτιο Ένωση”).

Click here to view the embedded video.

Με τη συνεργασία του γιου του, του Μάνου Μουντάκη (που ο ίδιος τον παρότρυνε να ακολουθήσει σοβαρές μουσικές σπουδές) συνέχισε ως το τέλος της ζωής του να προβληματίζεται πάνω στη μέθοδο διδασκαλίας της λύρας κι από τα χέρια του εκατοντάδες νεόι μυήθηκαν στα μουσικά της κρητικής μουσικής, ενώ ακόμη περισσότεροι απολαμβάνουν τις αισθήσεις και τα μυνήματά της μέσα από τις ηχογραφήσεις που μας άφησε πολύτιμη κληρονομιά. Για τη διδασκαλία του έλεγε: “Δεν τους διδάσκω πεντάγραμμο, αλλά με τον δικό μου τρόπο, στα δάχτυλά τους, τους δείχνω που είναι ο κάθε τόνος. Έτσι μαθαίνουν εύκολα όταν τους τραγουδώ τις νότες. Θέλω μαζί με την τεχνική να καλλιεργούν και την ψυχηκή τους ευαισθησία. Όχι καλουπαρισμένα πράγματα. Πρέπει ο κάθε λαϊκός μουσικός που εκφράζεται με το συναίσθημα και το ένστικτο του να δημιουργεί ανάλογα με την ψυχική του διάθεση τον χαρακτήρα του, τα γεννήματά του. Να βάλει τον εαυτό του μέσα. Αυτό του δίνω εγώ να καταλάβει. Εγώ θα του πω τί; βάσεις, θα του δείξω τις ρίζες, κι ας τονε. Δεν τον καθηλώνω….”

Ο θάνατος του Κώστα Μουντάκη, στις 30 Γενάρη του 1991, δεν σηματοδοτεί παρά μόνο τη φυσική απουσία του μεγάλου δεξιοτέχνη και δάσκαλου, που εξακολουθεί να εμπνέει και να διδάσκει μέσα από τις ηχογραφήσεις και την υποδομή που δημιούργησε. Έργα ζωής όπως το δικό του δεν μπορεί να το σταματήσει ο θάνατος!

του Λάμπρου Λιάβα

Σε ηλικία 85 ετών, έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 19 Σπτεμβρίου 2011, ο Βασίλης Γρηγοράκης που καταγόταν και ζούσε στις Βρύσες του Δήμου Αγίου Βασιλείου.

Σας παραθέτουμε παρακάτω ένα όμορφο κείμενο – αφιέρωμα της δημοσιογράφου Βάλιας Πετράκη, που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στην εβδομαδιαία εφημερίδα “Ρέθεμνος” στις 17 Απριλίου 2006.

Μήνες τρεις και χρόνους εβδομήντα εννέα, αλλά μην το πείτε πουθενά, στέκει αγέρωχα πάνω στο λόφο που κουρνιάζουν οι “γάργαρες” Βρύσες του Δήμου Λάμπης ο Βασίλης Γρηγοράκης. Πέτρινος βιγλάτορας που τον ρίζωσε ο χρόνος για ν’ αγναντεύει με Αυγερινό και Αποσπερίτη τον Κάμπο του Κισσού και απέναντι το Κεντροχώρι!!!

Δροσουλίτης της γενιάς του, που είδαν πολλά τα μάτια του κι άκουσαν τ’ αυτιά του, παρέα με το “μουρνένιο” λυράκι του, στέκει κόντρα στις Όστριες του νότου, αρνούμενος να χωνέψει πως η κρητική μουσική και παράδοση τάχα μου εξελίσσεται με τον σημερινό μας τρόπο!!!

Ορκισμένος εραστής της τρίχορδης λύρας και του αντρίκιου πεντοζάλη κουβαλάει πεισματικά στο αίμα του τον Σκορδαλό και τον Μουντάκη. Και μέσα από τις σχεδόν αιωνόβιες μνήμες θυμάται τον πρώτο του “σκοπό” που άκουσαν τα χαράκια και οι πρίνοι όταν τα ακροδάκτυλά του έσυραν πάνω στις χορδές της τον ρεμπέτη από τη Σύρο… “Από βραδύς ξεκίνησα μ’ έναν παλιό μου φίλο… για το Χατζηκυριάκειο και για τον Άγιο Νείλο”.

Εκεί στις Βρύσες τις ώρες που το σούρουπο ματώνει, ξεδιπλώνει μόνος του μα και με την παρέα του μνήμες με ανεξίτηλα της φύσης χρώματα!!!
Χρώματα που παιδάκι πράμα “μιας ρηξιάς” είδε… μύρισε κι ανάσανε όταν βοσκαράκι πεντέξι χρονών έβγαζε πρώτη φορά για βοσκή τα βούγια του αφέντη του!!!

Χρώματα κι αρώματα του χωριού, μα και του κόσμου ολόκληρου, που με τα πανάρχαια μέσα της εποχής είχε γνωρίσει. Η Κρήτη… η μουσική της… οι χοροί της και η λεβεντιά των ανθρώπων της τυπώθηκαν βαθιά στο πίσω μέρος του μυαλού του και ένα βράδυ έδωσε όρκο στις νεράιδες του χωριού πως όλα τούτα θα τα κουβαλήσει μέχρι τις μέρες μας μέσα από τη “χωριάτικη” θωριά και τα ταπεινά του φερσίματα!!!

Δεν μπορεί να θυμηθεί ούτε μέρες, ούτε χρόνους, όταν έκοψε εκείνη τη μουρνιά από το σόχωρο του φτωχικού σπιτιού τους. Ένα από τα κομμάτια της το έσυρε και το ταξίδεψε μέχρι τη “χώρα”… το Ρέθυμνο. Την παρέδωσε στα σίγουρα και μαγικά χέρια του αείμνηστου Μανώλη Σταγάκη, εκεί στους Τέσσερις Μάρτυρες, για να την κάνει λύρα και παντοτινή του συντρόφισσα.
Μ’ αυτή τη λύρα γνώρισε τη λεβεντιά της Κρήτης και τους καπετάν Μιχάληδες, έτσι όπως τους περιγράφει ο Νίκος Καζαντζάκης.

Ξεδοντιασμένες γριές οι θύμισες μια… μια… και σιγά – σιγά “πετούν” με την κουβέντα το σεντόνι της λήθης και ξεπροβάλουν μέσα από τα κουρασμένα πια μάτια του. Το βλέμμα του βγάζει σπίθες όταν απαντά στην ερώτηση: “Γιατί κύριε Βασίλη δεν διάλεξες το δρόμο που σου χάραξε η λύρα και η Κρητική μουσική;”

Η γλώσσα του φέρνει βόλτες, πολλές γύρω από το σχεδόν στεγνωμένο του στόμα, για να σου δώσει την απάντηση που θα σε αποσβολώσει. “Γιατί εγώ παιδί μου είχα αρρώστια με τα κοινά”. Και τότε νιώθεις τον Αντύπα… να ξαναζωντανεύει και το Γιάννη Δαλέντζα να ψιθυρίζουν τα ίδια πανάρχαια σχεδόν. “Γιατί πάλεψα παιδί μου όχι μόνο για το δίκιο μας μα και για το ψωμί μας”.

Με τα λόγια αυτά του άρχοντα Βασίλη Γρηγοράκη, σούρχονται στο νου όλα εκείνα που διάβασες σε κιτρινισμένα βιβλία και σκοροφαγωμένες εφημερίδες. Σμάρια οι άνθρωποι, ρακένδυτες ψυχές, ξυπολυσιά ολοχρονίς, ντρίλινα παντελόνια και χιλιομπαλωμένα πανωφόρια να παλεύουν νύχτα – μέρα με το λιοπύρι, το βροχόνερο και τους αέρηδες που κατέβαιναν από το “Σιδέρωτα” πάνω και κάτω στα σουβλερά κατσάβραχα για να αναστήσουν τις φαμίλιες τους με αξιοπρέπεια και με συνέπεια.
Τα φαρμάκια των ανθρώπων της υπαίθρου στα χρόνια που γι’ άλλους φάνταζαν και φαντάζουν ως “belle epoque” περίσσια… Τα παράπονα κύρτωναν τις αντρίκιες τους πλάτες και τα μάτια θόλωναν από την πείνα και τη μιζέρια!!!

Χάθηκαν στο διάβα εκείνων των δύσκολων χρόνων ταλέντα όχι μόνο στη μουσική μα και σε άλλες τέχνες. Το θέατρο, τη ζωγραφική… ένα σωρό χαμοί!!!
Τούτος εδώ ο γέροντας όμως άντεξε. Πάτησε γερά με το ένα πόδι στην κρητική μουσική και με το άλλο στα κοινά του τόπου του. Ο Βασίλης Γρηγοράκης ανέστησε τη φαμίλια του όπως το συζήταγε και το κουβέντιαζε με το “δικό του” Θεό… Γιατί κατά που λέει: “καθένας παιδί μου έχει τον δικό του Θεό και αυτόν φροντίζει πάντα να έχει φίλο στα δύσκολά του”!

Τα χρόνια πέρασαν και ο γέρο Βασίλης δυο γιους απέκτησε και μία θυγατέρα και εγγόνια περήφανα στα πόδια του κανάκεψε. Στο μικρό Βασίλη λέει έταξε το λυράκι του και τούτος εδώ υπόσχεται να το τιμήσει. Παράπονα από τη ζωή δεν θα τον ακούσετε να έχει. Και οι δυο συντρόφισσες του η κυρά Μαρία και το λυράκι του, του στάθηκαν και του στέκονται δίπλα του μ’ αγάπη και καλοσύνη. Και τούτο το νιώθεις όταν αρπάει το δοξάρι και ξεχύνεται πάνω στις χορδές της λύρας!!!
Πιστεύει ότι σήμερα τούτο ‘δω που γίνεται, δεν είναι εξέλιξη της Κρητικής μουσικής. Ανάμεσα στη λύρα και το λαούτο δε χωράει ούτε το τούμπανο… ούτε η γκραγκάσα… ούτε το σαξόφωνο. Μα και οι χοροί της Κρήτης δεν σηκώνουν θεατρινισμούς, μα ούτε και πιρουέτες!!!

“Γιατί παιδί μου όταν παίζει η λύρα και χορεύει ο πεντοζάλης πρέπει ο καθής από εμάς να βγάζει όξω τσι δαίμονες απούχει μέσα του. Γροικάς ήντα σου λέω. Αυτή είναι η Κρήτη!!!”

Κι όταν τον σπρώχνεις να θυμηθεί τούτα ο γέροντας χαμογελά… Εκατό γάμους εστόλισα με τσι κοντυλιές μου… αποκρίνεται… Και νιώθεις τον αγέρα της θύμησής του να λυσομανά όταν αρχίζει να σου λέει… Για τσι μαντίλες, για τα γλέντια… για τις μέρες και τις νύχτες που ασταμάτητα τα δάκτυλα σέρνονταν πάνω στη λύρα, ξεσηκώνοντας άντρες – γυναίκες και παιδόπουλα στους χορούς της Κρήτης…
Μερόνυχτα γλένταγε ο κόσμος παιδί μου εκείνα τα χρόνια κι εδά; Μόλις φάνε το “πιλάφι” στα τεράστια κέντρα απού φτιάξανε οι επιτήδειοι ένας – ένας γλακούνε να φύγουνε… Ούτε χοροί… Ούτε γλέντια… Ούτε Κρήτη…

Στοιχειωμένη μου ‘ρχεται στο στόμα η ερώτηση: Και απ’ όλα αυτά τι κράτησες στο μυαλό σου; Αγναντεύει πέρα, μακριά, προς τους κάμπους και το Σιδέρωτα, λες κι αγροικά το βόγγισμα που είναι οι θύμησες. Ένα πακέτο τσιγάρα…

“… Μα μου φτάνει που τα κοπέλια και οι νέοι επαέ στο χωριό με πλησίασαν και με άγγιξαν για να πάρουν λίγο από εμένα… Τους έδωσα παιδί μου πολύ χρόνο από τη ζωή μου… μα πιο πολύ απ’ όλα, τους έδωσα την τέχνη της ζωής και του άντρα του Κρητικού. Και αυτοί, είμαι σίγουρος, ότι πήραν το αντίδωρο που τους χάρισα μέσα από την ψυχή μου. Χαίρομαι εδά που βλέπω άντρες ίσαμε εκεί πάνω με σέβας να μου λένε πως τους έδωσα νάμα. Να αυτά εκέρδισα κι εγώ στη ζωή μου!!! Εκατάλαβες…”

Άντε μωρέ κυρ Βασίλη και ελπίζω κάποιοι να νιώσουν αυτά που λες… Εγώ είναι αλήθεια ότι δυσκολεύτηκα να τ’ ακούσω. Αλλά πίστεψέ με… τα ‘νιωσα!!!

]]> http://rethemnos.gr/vasilis-grigorakis/feed/ 0 http://rethemnos.gr/xantrakomanolis/ http://rethemnos.gr/xantrakomanolis/#comments Tue, 30 Aug 2011 18:37:50 +0000 Ρεθεμνος http://rethemnos.gr/?p=33413 Σε ηλικία 96 ετών έφυγε από τη ζωή ο “αιώνιος έφηβος” από το Γερακάρι Αμαρίου, ο Μανώλης Ακουμιανάκης, γνωστότερος με το παρώνυμο Χαντρακομανώλης.

Γεωργός, λαϊκός οργανοπαίκτης (λυραρης) και ριμαδόρος, συγκαταλέγονταν στους γνήσιους εκφραστές της ποιητικής και καλλιτεχνικής διάθεσης του κρητικού λαού. Γεννήθηκε στο Γερακάρι (1915) και κοντά μισό αιώνα με το σύνθετο ταλέντο του και το σπινθηροβόλο πνεύμα που τον διέκρινε, έδινε ξεχωριστό τόνο στις διάφορες εκδηλώσεις εορταστικού και πανηγυρικού χαρακτήρα μέσα στη Γερακαριανή κοινωνία. Το παρατσούκλι “Χαντρακομανώλης” το πήρε από τη μάνα του, της οικογένειας των Χανδράκηδων, με ρίζα το Άνω Μέρος Αμαρίου.

Το ταλέντο του στιχοπλόκου στην αρχή κατασπαταλήθηκε σε μια πολύ περιορισμένη θεματογραφία. Τα τελευταία χρόνια σημείωσε ουσιαστική μεταστροφή. Τα στιχουργήματά του (ιδιότυπης τεχνοτροπίας) απλώθηκαν σε ευρύτερους ορίζοντες και φάνηκε ο πηγαίος ποιητάρης με ισοδύναμες επιδόσεις σε όλα τα είδη της ρίμας (παινετικής, σατιρικής, ιστορικής)

Είχε συνθέσει και γράψει σε ιδιόχειρα πρόχειρα σημειώματα και πολλές άλλες ρίμες και τραγούδια, εκτός από αυτά που συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο του «Γερακαριανές Ρίμες και Μνήμες», που είτε δεν σώζονται είτε δεν κρίθηκε σκόπιμο για διαφόρους λόγους να δημοσιευθούν. Εξίσου βέβαια είναι ενδιαφέρουσες και οι «δοξαρές» του στη βροντόλυρα.

Click here to view the embedded video.

Πολέμησε στο Αλβανικό μέτωπο (Μεραρχία Κρητών) και στη Μάχη της Κρήτης που βρέθηκε αδειούχος λόγω τραυματισμού και κατατάχθηκε με την εισβολή στο έμπεδο Ρεθύμνου. Στην Κατοχή οργανώθηκε στον Αγώνα εναντίον των ναζί και τιμήθηκε με το Μετάλλιο της Εθνικής Αντίστασης. Ήταν παντρεμένος με τη Ροδοθέα Ευαγγέλου’ Ταταράκη και είχε δυο γιους, μια κόρη και πολλά εγγόνια. Ρίμες και μαντινάδες του δημοσιεύονταν συχνά σε τοπικές εφημερίδες του Ρεθύμνου, με μεγάλη επιτυχία.

Ο Χαντρακομανώλης με τον Κωστή Μουντάκη

Το Δ.Σ. του Παγκρήτιου Συλλόγου στιχουργών “Μιχάλης Καυκαλάς” συνεδρίασε εκτάκτως λόγω του θανάτου του ιδρυτικού του μέλους του συλλόγου Εμμανουήλ Ακουμιανάκη και εξέδωσε ψήφισμα όπου αποφασίσθηκε:

• Να κατατεθεί Στεφάνι στην μνήμη του εκλιπόντος
• Να απαγγελθεί επικήδειος λόγος από το μέλος του συλλόγου Θ. Ρηγινιώτη.
• Να γίνει τιμητική εκδήλωση σε δεύτερο χρόνο για να γνωρίσει το κοινό το έργο του.

πηγή πληροφοριών από τον Κωνσταντίνο Ακουμιανάκη, αδελφό του Χαντρακομανώλη

Εκτός από τη δεξιοτεχνία του, ήταν από τους μουσικούς που «ήξεραν να στήνουν γλέντι», πράγμα που τον ανέδειξε και τον καθιέρωσε ανάμεσα στους μερακλήδες του καιρού του, εκείνους που «ανάγκαζαν» το λυράρη να προσέχει και την τελευταία λεπτομέρεια στο παίξιμό του, γιατί απαιτούσαν την «καλή λύρα» για να διασκεδάσουν, και είτε τον αντάμειβαν (ηθικά και υλικά, με το τακτικό παρόν τους στα γλέντια του) είτε τον περιφρονούσαν.

Διέθετε ξεχωριστό, ονομαστό «χρώμα» στο παίξιμό του και «χρωμάτιζε» μ’ αυτό όλα τα τραγούδια που έπαιζε, συνθέσεις διαφόρων καλλιτεχνών, προσαρμόζοντάς τα στο ιδιαίτερο και αναγνωρίσιμο ύφος του. Παρά το ότι, δυστυχώς, το δισκογραφικό του έργο ήταν περιορισμένο, ο συρτός του «Ζητιάνος» κατατάσσεται στα κλασικά κομμάτια της «χρυσής εποχής» της ρεθεμνιώτικης μουσικής (δεν πρέπει να συγχέεται με το ομότιτλο, αλλά εντελώς διαφορετικό, συρτό του Κ. Μουντάκη). Άλλες δισκογραφικές επιτυχίες του Μαν. Κατσαμά που μπορέσαμε να καταγράψουμε είναι τα : ”Σημάδι μου χεις στην καρδιά”, “Στην αγάπη μας δε θέλω καταδότες”, “Μια ψηλομελαχροινή”, “Κάθε καρδιά που αγαπά”, “Φεύγω αγάπη μου στα ξένα”, “Γιατρός είσαι στην πληγή”, με συνοδεία το Γιάννη Μαρκογιαννάκη και τους γιους του Γιώργη και Βασίλη.

Click here to view the embedded video.

Καλλίφωνος και με μεγάλες φωνητικές αντοχές, ακόμη και την τρίτη συνεχόμενη μέρα του γλεντιού, την ώρα που ξυπνούσε –μετά τον ελάχιστο ύπνο που «έκλεβαν», αν ήταν τυχεροί, σε καμιά γωνιά οι οργανοπαίχτες – «άκουες τη φωνή του σαν τ’ αηδονιού» να λέει μαντινάδες στο σιγανό πεντοζάλη, με δυο κύκλους χορευτές τον ένα μέσα στον άλλο, και φυσικά ακουγόταν απ’ όλους χωρίς μικρόφωνο.

Πέθανε σε ηλικία 72 ετών το 1996, αφού ταλαιπωρήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα από την επάρατη νόσο. Συνέχισε να παίζει με αξιοθαύμαστο κουράγιο ακόμη και λίγους μήνες πριν το θάνατό του. Τα παιδιά του (οι Κατσαμάδες) συνεχίζουν, το καθένα με τον τρόπο του, τη μουσική παράδοση της οικογένειας.

του Θοδωρή Ρηγινιώτη

Ευχαριστούμε τον κ. Μανούσο Πανταγιά, λαγουθιέρη, από τα Χάρκια Ρεθύμνης,
για τις εμπειρίες από τη μακροχρόνια συνεργασία του με το Μανώλη Κατσαμά
που μας μετέφερε και το φωτογραφικό υλικό που έθεσε πρόθυμα στη διάθεσή μας.

Στα δεκατέσσερά του χρόνια άρχισε να ασχολείται με τη λύρα δίπλα στους συγχωριανούς του λυράρηδες Στεφανή Βασιλάκη (Κονδύλη) και Γιώργη Μαρκογιαννάκη (Μαρκογιώργη). Η Κατοχή τον βρίσκει στο Σπήλι και λίγα χρόνια αργότερα φεύγει για την Αθήνα, όπου θα εγκατασταθεί για μικρό διάστημα. Την περίοδο αυτή (1946) ηχογραφεί τον πρώτο του δίσκο, «Πολλές φορές στον ύπνο μου», που θεωρείται τραγούδι τόσο κλασικό όσο η «Ιτιά» για τη Ρούμελη και ο «Αμάραντος» για το Μωριά. Συνολικά τη δεκαετία 1946-1956 ηχογράφησε είκοσι τραγούδια, ορισμένα από τα οποία είναι δικές του συνθέσεις και διακρίνονται για την άψογη εκτέλεσή τους, την εκπληκτική τους μελωδία και το υπέροχο τραγούδι τους από την εξαίρετη φωνή του ίδιου του Γ. Καλογρίδη, φωνή που σπανίζει σήμερα. Σε κάποιες από τις ηχογραφήσεις του συνεργάστηκε με την εξαίρετη τραγουδίστρια Ειρήνη Μπριλλάκη Καβακοπούλου, επίσης Σπηλιανή, με την οποία ηχογράφησε το ριζίτικο «Τρώτε και πίνετ’ άρχοντες» και το παραδοσιακό συρτό «Στον ουρανό θε ν’ ανεβώ (συρτός πρώτος)».

Click here to view the embedded video.

Αξίζει να σημειωθεί εξάλλου η ιδιαίτερη προσοχή που επιδεικνύεται από το Γιώργη Καλογρίδη στην επιλογή των μαντινάδων, γεγονός που συντελεί αποφασιστικά στην επίτευξη της υψηλής ποιότητας που χαρακτηρίζει το έργο του. Όλες οι ηχογραφήσεις του έγιναν με τη συνεργασία των δύο γνωστών και καταξιωμένων Σπηλιανών λαουτιέρηδων αδελφών Γιάννη και Βαγγέλη Μαρκογιαννάκη (οι Μαρκογιάννηδες εξάλλου ήταν και οι μεγάλοι και βασικοί συνεργάτες του άλλου μεγάλου Σπηλιανού λυράρη, του Θανάση Σκορδαλού).

Ο προικισμένος λυράρης ξενιτεύεται το 1966 στη Νέα Υόρκη, ενώ το 1977, έπειτα από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, το χρυσό του χέρι παραλύει, στερώντας από τον ίδιο αλλά και από τη μουσική μας γενικότερα την ευκαιρία για νέες συνθέσεις του. Ωστόσο η μέχρι τότε μουσική του προσφορά παραμένει, για να σημαδέψει την πορεία της μουσικής μας παράδοσης, και στοιχειοθετεί την υποχρέωση μιας απέραντης ευγνωμοσύνης από μέρους της μουσικής Κρήτης.

(από τη δισκογραφική σειρά «Πρωτομάστορες», ΚΜΕ Αεράκης)

Ο Γιώργης Καλογρίδης δεν είναι εύκολο να προσωπογραφηθεί. Ανήκει στη μεγάλη γενιά καλλιτεχνών που ερωτεύθηκαν τη μουσική μας και την ανέβασαν πολύ ψηλά σε κείνα τα δύσκολα χρόνια. Στους πρωτομάστορες και μεγαλουργούς της κρητικής μουσικής παράδοσης.
Οι σκοποί και τα τραγούδια του, πάντοτε τρυφερά σαν την ψυχή του, διακρίνονται για τη γλυκύτητα και τον ερωτισμό τους. Δείγματα επιδεξιότητας, απλότητας, ρυθμού και ισορροπίας και προπαντός σεβασμού. Όσοι γλέντησαν με τη λύρα του είναι σε θέση να πουν πολύ περισσότερα για τον άνθρωπο και καλλιτέχνη Καλογρίδη, τον τραγουδιστή του έρωτα. Κρίμα που η μοίρα στέρησε πρόωρα από μας και τη μουσική μας μια τέτοια καλλιτεχνική φυσιογνωμία. Σίγουρα, αν κρατούσε ακόμη το δοξάρι, η Κρήτη και η δημοτική μας μουσική θα είχαν να επιδείξουν ακόμη μεγαλύτερο και σπουδαιότερο έργο.
Όπως και να ’χει το πράγμα όμως, θα αποτελεί σημείο αναφοράς της κρητικής μουσικής του χθες και του αύριο.

Μανώλης Παντινάκης
δημοσιογράφος

Στην κατηγορία εκείνη των ανθρώπων που μέσα τους υπάρχει έντονο και πληθωρικό το πάθος ανήκει και ο Γιώργης Καλογρίδης.

Πάθος: μια λέξη που οι παλιότεροι τουλάχιστον τη χρησιμοποιούσαν για να αποδώσουν κάποιες ιδιότητες που χαρακτήριζαν κάποιους ανθρώπους, όπως: ευαισθησία, μερακλίκι, φλόγα, ερωτισμό, τρέλα, παράπονο και όποια άλλη τέτοια έννοια θα μπορούσε να προσδιορίσει μια καλλιτεχνική φύση.

Γεμάτος πάθος λοιπόν ο Γ. Καλογρίδης δεν χρειαζόταν περισσότερα εφόδια ή προϋποθέσεις για να διαπρέψει στον τομέα της δραστηριότητάς του. Αν αντί για το δοξάρι τύχαινε να κρατά χρωστήρα ή σμίλη ή κοντυλοφόρο, είναι βέβαιο πως ό,τι θα έβγαινε απ’ τα χέρια του θα είχε επίσης τη σφραγίδα του πάθους. Ορθάνοιχτες φωτεινές ψυχές οι άνθρωποι του είδους αυτού γίνονται οι δέκτες παμπάλαιων αισθημάτων που φτάνουν από πολύ μακρυνές αφετηρίες, μέσα από τα έγκατα του χρόνου.
Δέκτες ήχων, εικόνων και αναμνήσεων, περνώντας μέσα από το περίτεχνο αργαστήρι της ψυχής τους, παίρνουν πιο ζωντανές, πιο νεανικές, πιο καλαίσθητες μορφές. Δέκτες και πομποί, αλλά με την ενδιάμεση ύπαρξη μιας φλογερής μήτρας, που γεννοβολά αδιάκοπα την περιούσια ύλη της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Ο λυράρης, ο ποιητής, ο σκαλιστής, ο ζωγράφος ο παραμυθάς κ.ά. φορείς του λαϊκού πολιτισμού είναι οι αγωγοί των κοινωνικών αισθημάτων, που με έντεχνο τρόπο τα περικλείουν σε ένα συγκεκριμένο σχήμα, σε μια μορφή, σε ένα ρυθμό και, ενώ απάνω τους είναι ευδιάκριτα «δακτυλικά αποτυπώματα» της ψυχής τους, απηχούν εν τούτοις μια πλατύτερη και γενικότερη εκφραστική ανάγκη.

Αυτοί είναι οι λαϊκοί καλλιτέχνες. Σε όλους τους Χώρους της τέχνης. Αυτός είναι ο Καλογρίδης, ο κάθε Καλογρίδης. Προορισμένος να συλλέγει το φως, να το πλάθει στα δάχτυλά του και να σκορπά ζεστές και φρέσκιες τις λαμπερές του ακτίνες πυρπολώντας τα σκοτάδια της καρδιάς και του νου των συνανθρώπων. Ιεραπόστολος που πορεύεται σε μοναχικά μονοπάτια σπέρνοντας τον έρωτα, για να ανθίσει και να καρπίσει η ομορφιά στη ζωή μας.

Σήμερα πια, που διάφοροι τρομοκράτες των αισθήσεων πυκνώνουν τις επιθέσεις τους, έχομε πραγματικά πιο πολύ ανάγκη τους «ελεύθερους σκοπευτές της τέχνης», όπως είναι ο Γιώργης Καλογρίδης.

Γιώργης Καράτζης,
λαϊκός ποιητής

ομιλία αφιέρωμα του Γιώργη Σηφάκη ή Σημισακογιώργη, από την τιμητική βραδιά που έλαβε χώρα στις 14.07.2007 αφιερωμένη στον Βαγγέλη Μυζηθράκη (“Μυζήθρα”). Ο Βαγγέλης Μυζηθράκης έφυγε από τη ζωή στις 5.5.2011.

O Βαγγέλης Μυζηθράκης τον οποίον απόψε τιμά ο πολιτιστικός σύλλογος Πηγής – Αγ. Δημητρίου και κατ’ επέκταση όλοι εμείς που βρισκόμαστε σε αυτόν τον μικρό αλλά πολύ όμορφο χώρο, δηλαδή την παλιά βρύση του χωριού Αγ. Δημήτριος, είναι ένας λυράρης που γεννήθηκε και μεγάλωσε σε δύσκολα χρόνια, αγωνίστηκε, έμαθε μόνος του λύρα, διασκέδασε τους απανταχού Κρητικούς, χωρίς να αποσκοπεί στο κέρδος και στην προβολή. Ήταν η παρηγοριά του καταπιεσμένου κόσμου που έβγαινε από τον ζυγό του κατακτητή με πολλές πληγές που αιμορραγούσαν και το βάλσαμο για αυτές δεν ήταν άλλο από τις γλυκές κοντυλιές της λύρας, και τις πενιές του λαγούτου όταν τύχαινε. Δεν υπήρχε τότε η ευκαιρία να ανοίξει κάποιος την τηλεόραση το στερεοφωνικό και να ακούσει τον σταθμό της αρεσκείας του, η να πάρει το αυτοκίνητο του και να πάει να διασκεδάσει όπου ήθελε.

Ο Βαγγέλης Μυζηθράκης γεννήθηκε το 1934 στο χωριό που βρισκόμαστε σήμερα και θυμάται σε τρυφερή ηλικία τα γερμανικά αεροπλάνα να καλύπτουν τον ήλιο πάνω από το Ρέθυμνο, θυμάται τους άνδρες κάθε ηλικίας να παίρνουν ότι όπλο εύρισκαν μπροστά τους και να τρέχουν να πολεμήσουν, αφήνοντας τις γυναίκες πίσω να φροντίσουν τα μωροκόπελα. Στο σημείο που βρισκόμαστε αλλά και στα γύρω πεδινά χωριά, Πηγή, Λούτρα, Άδελε, Σταυρωμένος μέχρι τον Λατζιμά, έγιναν σκληρές μάχες σώμα με σώμα που δυσκόλεψαν τους από αέρα εισβολείς και έγραψαν με χρυσά γράμματα την ιστορία. Μέσα σε αυτήν λοιπόν την ταραγμένη ατμόσφαιρα ένα μικρό παιδί πιάνει μια παλιά λύρα και προσπαθεί να την ζωντανέψει αλλάζοντας της τον καβαλάρη και βάζοντας της χορδές από καλώδια που είχαν πετάξει οι Γερμανοί, ενώ για ρετσίνι χρησιμοποιούσε λιβάνι και δοξάρι έκανε από τους αθανάτους που είναι ένα είδος φυτού με ψιλό και μακρύ κορμό. Χωρίς να του δείξει κανείς παρά μόνο ο αδερφός του ο Στέλιος, ο μικρός Βαγγέλης ώρες ατέλειωτες πάλευε να παίξει ένα σκοπό όπως αυτούς που άκουγε από τους κοντοχωριανούς του λυράρηδες, Γιάννη Ζυμπραγό (θείο του Μιχάλη και του Γιάννη που γνωρίζουμε) και του Κώστα Χατζηνικολάου από την Πηγή που σήμερα σε προχωρημένη ηλικία του αρέσει να παίζει λύρα μόνος του στο σπίτι και να θυμάται εκείνες τις εποχές. Πάνω σε αυτούς λοιπόν τους λυράρηδες “πάτησε” ο μικρός Βαγγέλης και σιγά σιγά άρχισε να ξεκαθαρίζει όπως λέμε τους πρώτους σκοπούς, τον βοήθησε βέβαια το καλό “αυτί” που είχε ώστε να θυμάται αυτά που άκουγε.

Το 1946 στην σημερινή πλατεία “Αγνώστου” εγκαινιάζεται το “Κύμα” ένα κατάστημα εστίασης σύγχρονο εκείνης της εποχής και καλεσμένοι για να παίξουν είναι ο Θανάσης Σκορδαλός με τον Γιάννη Μαρκογιαννάκη . Το μαθαίνει ο 12χρονος Βαγγέλης και φεύγει με τα πόδια από το χωριό του να πάει να τους ακούσει χωρίς να έχει δραχμή στην τσέπη του. Δεν πτοείται όμως και κάθεται λίγο πιο πέρα στην άμμο όλη την νύχτα ακούγοντας μαγεμένος την γλυκόλαλη λύρα του Σκορδαλού και τις μοναδικές πενιές του Μαρκογιάννη κάνοντας όνειρα και μετρώντας τα άστρα όπως λέει το μυθιστόρημα.

Το αυτί του λειτουργεί σαν μαγνητόφωνο και όσους σκοπούς καταφέρνει να θυμηθεί τους παίζει την άλλη μέρα στο σπίτι του, ενώ ο πατέρας του μαθαίνοντας τον λόγο για τον οποίον έλειπε όλη τη νύχτα από το σπίτι του λέει “Γιάντα μωρέ κοπέλι μου δε μου το ’πες ότι ‘θελα πας εκειά να σου ‘δινα λεφτά να πιεις μπάρε μου μια γκαζόζα ; Κατάλαβε λοιπόν ο αείμνηστος πατέρας του ότι είχε ταλέντο και δεν τον κυνήγησε όπως έκαναν άλλοι γονείς της εποχής εκείνης, αλλά παράγγειλε μια λύρα στον γέρο Γιάννη Ζυμπραγό που ήταν τέλεια και είχε τέτοια φωνή που έσβηνε την λάμπα σε κλειστό χώρο πράγμα που συνέβη στην Πηγή στην γιορτή του Αγ. Χαράλαμπου όπως διηγείται ο ίδιος ο τιμώμενος απόψε.

Από τότε λοιπόν ξεκινά ο Βαγγέλης Μυζηθράκης να διασκεδάζει τους χωριανούς και κοντοχωριανούς του χωρίς συνοδεία λαγούτου μέχρι που το 1949 συναντά τον Μανούσο Πανταγιά σε μια παρέα στο χωριό του δεύτερου, τα Χάρκια , για να νιώσουν και οι δυο ότι ταιριάζουν σαν μουσικοί και σαν άνθρωποι. Ξεκινούν μαζί και γυρίζουν σε γλέντια γάμους, αρραβώνες και βαφτίσεις αλλά και σε παρέες, σε όλα τα χωριά του κάτω Μυλοποτάμου και της ευρύτερης περιοχής του Ρεθύμνου. Ο κόσμος τους αγκάλιασε γιατί ήταν μερακλήδες, έπαιζαν πολύ όμορφα και ήταν ακούραστοι. Το 1957 ο Βαγγέλης κατατάσσεται στον στρατό, την ίδια σχεδόν εποχή και ο συνεργάτης του Μανούσος Πανταγιάς κάνει την θητεία του, μάλιστα επειδή έτυχε να υπηρετούν και οι δυο στην βόρεια Ελλάδα κανονίζουν στις άδειες τους να παίζουν σε εκδηλώσεις Κρητών που υπάρχουν σε διάφορες πόλεις της Μακεδονίας που ζούσαν και ζούνε βέβαια πολλοί Κρητικοί που τους δέχτηκαν με μεγάλη χαρά… Όταν απολύθηκαν ο Μανούσος διορίστηκε στην Αγροτική τράπεζα και δεν ήταν εύκολο για αυτόν να ακολουθεί τον Βαγγέλη σε όλα τα γλέντια οπότε ο δεύτερος συνεργάζεται με το αηδόνι της Επισκοπής Μανώλη Κακλή που ξεκινούσε τότε με τον οποίον είχαν άριστη συνεργασία, μάλιστα έχουν ηχογραφήσει και δυο τραγούδια μαζί.

Στο Δούλι της Μεσαράς θυμάται με συγκίνηση ο τιμώμενος, βρέθηκε σε γάμο με τον Μανώλη Κακλή και τα ξημερώματα βγαίνουν από το σπίτι και παίζανε χυματικά δηλαδή μαντινάδες στον δρόμο με αποτέλεσμα να σταματήσει η κυκλοφορία και να κατέβουν οι επιβάτες διερχόμενου λεωφορείου να πιάσουν τον χορό. Αυτά δεν σβήνουν από την μνήμη του όπως ο ίδιος μου έχει διηγηθεί ενώ η φωνή του Κακλή αντηχεί ακόμα στα αυτιά του.

Στη συνέχεια συνεργάζεται με τον νεαρό τότε Χρήστο Φουρναράκη (μια από τις καλύτερες φωνές στην κρητική μουσική), με τον οποίον έγραψαν ένα δίσκο μαζί αντίγραφο του οποίου σας διένειμε απόψε ο πολιτιστικός σύλλογος Πηγής. Ο Βαγγέλης Μυζηθράκης συνεργάστηκε επίσης με τους λαγουτιέρηδες Ανδρέα Κλαψινό από το Γεράνι, Γιαγκουλή Καβουλάκη από τον Βάμο, Γιώργη Χατζηδάκη από το Σπήλι, Ανδρέα Γαλερό από τον Καλονύχτη, Τάσο Κοντογιάννη από τα Καπεδιανά, τον Βαγγέλη Σταματάκη τον Μανώλη Βεριδάκη και άλλους.

Με τον Ανδρέα Γαλερό πήγαν περιοδεία στην Γερμανία το Βέλγιο και την Ολλανδία γλεντίζοντας τους ομογενείς και αποκομίζοντας θαυμάσιες εμπειρίες. Με τον Γιώργη Χατζηδάκη πήγε στην Λιβύη συνοδεύοντας χορευτικά συγκροτήματα αποσπώντας το χειροκρότημα και την αγάπη του κόσμου.

Ο Βαγγέλης Μυζηθράκης έζησε τους γάμους της παλιάς εποχής μέσα σε δύσκολες συνθήκες (χωρίς μικροφωνικές και ηχεία, μεγάλες πεζοπορίες, ατέλειωτα ξενύχτια και λίγα χρήματα) παρόλα αυτά θεωρεί ότι η μαγεία και η ομορφιά εκείνης της εποχής σε συνδυασμό με το μερακλίκι, την απλότητα και αλληλεγγύη των ανθρώπων αντιστάθμιζαν όλες τις προαναφερόμενες δυσκολίες και έγερναν την ζυγαριά υπέρ του δεύτερου στοιχείου. Θυμάται συγκεκριμένα ένα απόγευμα όταν τον ειδοποίησε ο Μανούσος Πανταγιάς να πάει στα Χάρκια όσο γίνεται πιο γρήγορα μαζί με την λύρα φυσικά. Φεύγει λοιπόν και κάνει μόνο 45 λεπτά να ανέβει την ανηφορική διαδρομή, φτάνοντας πίνει 2 ποτήρια νερό και φεύγουνε πεζοί, περνούνε την περιοχή των Ποταμών και φτάνουν στο χωριό Σελλοί όπου γινόταν ένας γάμος. Πίνουν ένα καφέ και αρκετό νερό, ξεχνούν την κουραστική πεζοπορία και πάνε να πάρουνε την νύφη για να γίνει το μυστήριο. Ακολουθεί τρικούβερτο γλέντι μέχρι τις 7 το πρωί που αναγκαστικά έπρεπε να σταματήσουν γιατί ο Πανταγιάς έπρεπε να πάει στην τράπεζα που δούλευε.

Αυτά ίσως για τους σημερινούς μουσικούς να φαίνονται απίστευτα και όμως γίνονταν συχνά. Ο Βαγγέλης Μυζηθράκης δεν είχε πολλά ακούσματα είχε όμως πρότυπα τους δυο κορυφαίους λυράρηδες Θανάση Σκορδαλό και Κώστα Μουντάκη και έπαιζε τα τραγούδια τους σε όλα τα γλέντια και τις εκδηλώσεις που συμμετείχε. Είχε ακούσει βέβαια και άλλους λυράρηδες παλαιότερους όπως τον Καρεκλά στον οποίον μάλιστα έδωσε ένα ποτήρι νερό λίγο πριν ξεψυχήσει στο νοσοκομείο Ρεθύμνου όπου νοσηλευόταν. Σε κάποιο ταξίδι του εκτός Κρήτης το 1980 με τον λαγουθιέρη Τάσο Κοντογιάννη κατά την επιστροφή μένουν μια μέρα στην Αθήνα και πάνε σε μια κρητική ταβέρνα στην Κοκκινιά που γλεντούσαν γύρω στα 100 άτομα οι περισσότεροι των οποίων ήταν Μελαμπιανοί.

Τον παρακάλεσαν να παίξει για λίγο και όταν ο ενθουσιασμός του και το μεράκι του μεταφέρθηκε στο δοξάρι, έγινε το αδιαχώρητο στην πίστα, όταν δε σκέφτηκε να κατέβει ακόμα και ο λυράρης που έπαιζε εκείνη την βραδιά δεν τον άφηνε λέγοντας του ότι λίγες φορές άκουσε τέτοιους σκοπούς, με αποτέλεσμα να βγάλει όλο σχεδόν το γλέντι μαζί με τον Κοντογιάννη. Τέτοιες στιγμές δεν είναι δυνατόν να σβήσουν από την μνήμη του και είναι αυτές που του δίνουν δύναμη και κουράγιο να στέκεται ιδιαίτερα μετά την περιπέτεια που είχε με την υγεία του πριν μια δεκαετία και που τον ανάγκασε να σταματήσει την καριέρα του. Με τον Μανούσο τον Πανταγιά ο Βαγγέλης ήταν και είναι σαν τα αδέρφια, θυμάται μάλιστα στην δεκαετία του ’50 όταν έκαναν βόλτα στην λεωφόρο Κουντουριώτη μέχρι τον Κήπο για να ακούσουν κάποιο τραγούδι από τα λιγοστά γραμμόφωνα της εποχής, να προσπαθήσουν να το αποτυπώσουν και να πάνε στο ζαχαροπλαστείο του Μανώλη του Κλαψινού στην οδό Αρκαδίου να το παίξουν με την λύρα και το λαγούτο που είχε το κατάστημα. Αυτός ο ενθουσιασμός και το μεράκι ήταν ο λόγος που η μουσική που έβγαζαν ήταν αληθινή και αυτό το καταλάβαινε ο κόσμος και τους στήριζε και γέμιζε το μαγαζί.

Στην Πηγή είχε καφενείο ο Νικολής ο Κοτσάμπασης με γραμμόφωνο και όταν κυκλοφορούσε ένα καινούργιο κομμάτι του ζητούσαν να το βάλει να το ακούσουν για να πάνε μετά στο σπίτι του Βαγγέλη να το παίξουν. Το 1946 θυμάται ο Πανταγιάς είχανε πάει στο Αρκάδι 52 κοπέλια από τα Χάρκια και 15 από το Καβούσι μερικά από αυτά μεταξύ των οποίων και ο ίδιος πήγανε στην Αμνάτο από ένα στενό μονοπάτι και ακούσανε την μεγάλη επιτυχία του Σκορδαλού “Μόνο εκείνος π’ αγαπά” . Ο Μανούσος μαγεύτηκε από την θαυμάσια αυτή μελωδία και σε όλο τον δρόμο της επιστροφής τον σιγοτραγουδούσε μέχρι να φτάσει στο χωριό του να τον παίξει στο λαγούτο πολλές φορές για να τον μάθει καλά.

Click here to view the embedded video.

Ο Βαγγ. Μυζηθράκης στο μεζεδοπωλείο Μεστοστράτι τον Φεβρουάριο του 2011

Το 1956 ήταν 200 μαζώχτρες στην Πηγή , δούλευαν 5-6 ελαιουργεία , τα βραδιά λοιπόν μετά από την κοπιαστική μέρα κάνανε αποσπερίδες και ο Βαγγέλης με τον Μανούσο αναλάμβαναν την διασκέδαση που κρατούσε μέχρι αργά. Τότε όπως γνωρίζετε τα περιθώρια διασκέδασης ήταν στενά και ο κόσμος διψούσε για αυτές τις αποσπερίδες και τα γλεντάκια.. Από τις πολλές αναμνήσεις του Βαγγέλη είναι και ένα γλέντι στο Νεύς Αμάρι όταν έπαιζε με τον Βαγγέλη τον Σταματάκη και του παράγγειλαν ένα ταγκό. Ο Βαγγέλης έπαιζε επί μιάμιση ώρα ταγκό που ήταν ένας ευρωπαϊκός χορός βέβαια αλλά έδινε την ευκαιρία στους νέους να έρθουν πιο κοντά και να δημιουργηθούν ειδύλλια. Τότε δεν έπαιζαν μπάλους ή νησιώτικα, όταν μάλιστα έγραψε ο Μουντάκης το τραγούδι “της ακρογιαλιάς νεράιδα” αναρωθιώτανε για το τι χορός ήταν. Ατέλειωτες φορές με τον Μανούσο Πανταγιά παίζανε σε παρέες ιδιαίτερα στα Χάρκια χωρίς ποτέ να απαιτήσουν χρήματα ,άλλωστε δεν υπήρχαν και περίσσια τότες, αυτό όμως δεν τους ένοιαζε διότι δεν ήταν το χρήμα το κίνητρο αλλά το μεράκι και η καλή παρέα. Θα αναφέρω ένα περιστατικό που προκαλεί γέλιο φανερώνει όμως και την δυσκολία της εποχής. Παίζει ο Βαγγέλης με τον Μανούσο σε ένα γάμο που κρατά τέσσερις μέρες. Την τελευταία λοιπόν μέρα είχαν τελειώσει τα κρέατα και υπάρχει ένα πιάτο σούπα στη μέση της παρέας όπου υπήρχε ένα κομμάτι κρέας, από ντροπής όμως ο καθένας δίσταζε να το βάλει στο πιάτο του. Αλληλοκοιτάζονται κλείνει το μάτι ο Βαγγέλης στον Μανούσο για να του πει ότι τον έχει κόψει πείνα. Ο Μανούσος που του άρεσε να τον πειράζει βρίσκει την ευκαιρία όταν πέφτει το τσιγάρο του και σκύβει ο Βαγγέλης να το πιάσει να πάρει το κρέας .Ο Βαγγέλης σηκώνεται, βλέπει το κρέας στο πιάτο του Μανίσου οπότε του λέει την καταπληκτική ατάκα , αδέρφι “πριν σε γνωρίσω σ’ έχασα” εννοώντας το κρέας αλλά οι γύρω του κατάλαβαν ότι του έλεγε να παίξουν τον όμορφο σκοπό του Θανάση Σκορδαλού με τον ομώνυμο τίτλο. Αυτά λοιπόν και άλλα τέτοια στιγμιότυπα συνέβαιναν συχνά και ήταν η αφορμή για να πειράξει ο ένας τον άλλο ,πάντα όμως αθώα και χωρίς κακή πρόθεση. Τα συναισθήματα τους φαίνονται σήμερα και φανερώνουν μια αγάπη και απέραντη εκτίμηση που τρέφει ο ένας για τον άλλο που δεν θα σβήσει ποτέ .

Σε αυτό όμως το σημείο θα ήθελα να αναφερθώ στην σύζυγο του Βαγγέλη Μυζήθρα κ. Ευανθία που στάθηκε βράχος δίπλα του τόσα χρόνια και για την οποίαν μιλά με αγάπη ο Βαγγέλης λέγοντας ο ήταν ήρωας γιατί είχε πολλά να παλέψει και τα κατάφερε άριστα. Έχουν τρία παλικάρια τον Παναγιώτη, τον Στέλιο και τον Γιάννη για τα οποία καμαρώνουν ενώ σήμερα μετά από πολλά χρόνια συζυγικής ζωής ζούνε στο όμορφο σπιτικό τους εδώ στον Αγ. Δημήτριο ( από το οποίο έχουν περάσει πολλοί και έχουν γίνει αξέχαστες παρέες ) απολαμβάνοντας την ζωή και τα παιδόγγονα τους.

Κλείνοντας θέλω να δώσω συγχαρητήρια στον πολιτιστικό σύλλογο Πηγής-Αγ. Δημητρίου ιδιαίτερα στον δραστήριο πρόεδρο του κ. Στάθη Καφφάτο για την αξιέπαινη αυτή πρωτοβουλία να τιμηθεί ο Βαγγέλης Μυζηθράκης εδώ στον τόπο που πρωτόπαιξε λύρα γιατί το αξίζει σαν ένας σπουδαίος λυράρης, οικογενειάρχης και απλός άνθρωπος που είναι, έχοντας διασκεδάσει πολλές γενιές με την γλυκόλαλη λύρα του. Για τον ίδιο θα ευχηθώ από καρδιάς να τον έχει ο Θεός καλά να απολαμβάνει την ζωή με την άξια σύζυγο του ,τα παιδιά και τα εγγόνια τους και να μην αφήσει το δοξάρι από τα χέρια του γιατί αυτό θα του δίνει χαρά και δύναμη. Θα του αφιερώσω τρεις μαντινάδες που έγραψα ειδικά για την περίπτωση.

Ώστε να ζεις να το κρατείς τση λύρας το δοξάρι

ο Χάρος να χαροκοπά ν’ αργήσει να σε πάρει.

Του Μυζηθράκη η κοντυλιά και του Μανούσου η πέννα

πολλές φορές τον έβγαλαν στο κέφι τον καθένα.

Με θεία μεταλάβωση μοιάζει η μουσική σας

γιατί η κάθε νότα σας βγαίνει απ’ την ψυχή σας.

Ένα θαυμάσιο σημείωμα του Μανώλη Ρασούλη από το “Καλάμι” για τον καλλιτέχνη της Κρητικής μουσικής Στέλιο Φουσταλιέρη. Μία ενδιαφέρουσα μαρτυρία για το πως επηρέασε το Νίκο Παπάζογλου στη δημιουργία του “Κανείς εδώ δεν τραγουδά”, γνωστότερο και ως “Μπαγλαμαδάκι”. Ο Μανώλης Ρασούλης έζησε το 1988 για μερικές ώρες τον 77χρονο (τότε) δεξιοτέχνη στο Ρέθυμνο, συζητησε μαζί του, τον άκουσε και μετά απ’ όλα έγραψε μεταξύ άλλων:

“αν ριξεις μια προσεκτική ματιά στο ελληνικό λαικό τραγούδι, θα παρατηρήσεις ότι οι πιο πολλοι λαικοί συνθέτες όπως ο Τσιτσάνης, ο Καλδάρας, είναι από τη Θεσσαλία, γύρω από την Καρδίτσα και τα Τρίκαλα. Αν ριξεις μια ματια στην κρητική μουσική των τελευταίων 100 χρόνων θα παρατηρήσεις ότι οι πλείστοι από τους πρωτεργάτες της, ο Σκορδαλός, ο Μουντάκης, ο Ροδινός, ο Φουσταλιέρης είναι από το Ρέθυμνο. Έχει αυτό να κάνει με την παροιμία που λεει: “οι Χανιώτες για τα αρματα, οι Ρεθεμνιώτες για τα γράμματα, οι Ηρακλειώτες για τα πράματα”; Δεν ξέρω.

…Ρεθεμνιωτης λοιπόν και ο ρολογάς το επάγγελμα ο αξιαγάπητος κ. Φουσταλιέρης, πράγμα που μ’ εκανε πιο οικείο μαζί του αφου κι εγω εκ του πατρός μου είμαι Ρεθεμνιώτης και εκ του πατρός μου πάλι όστις είναι χρυσοχόος, αλλά αυτό που με εξοικίωσε με τον κ. Φουσταλιέρη ήταν ότι τραγουδοποιητικά ανήκω στην σχολή του κατά κάποιο τρόπο.

Πηγαιμένος πριν την κατοχή στον Πειραία γνωρισε τους μεγαλύτερους του ρεμπέτικου, ιδώς τον Παπαιωάννου και τον Μπάτη, γεύτηκε το κλίμα τους και έπιασε τα πατήματα τους στο σπάνιο όργανο ονόματι μπουλγαρί. Βυζαντινό όργανο το χαρακτηρίζει ο ίδιος κι όταν πήγαμε στο σπίτι του και μας έπαιξε κατελύθει, ο ιστορικός χρόνος κι έμεινε η γλυκειά πενιά και η μαεστρία του βιρτουόζου. Αφομοίωσε λειτουργικά το κλίμα των ρεμπέτηδων, ιατί και ο ίδιος 77 χρονών όντας, γνώρισε τους Τούρκους και μας τραγούδησε το Φιλεντέμ στα τούρκικα και μας εξήγησε ότι κανονικά το Φιλεντέμ είναι “Φίλε Εντέμ” μια και ο τραγουδιστής ο τότε απευθυνόταν στον Αγά Ετέμ και τον παρακακαλούσε μιας και είναι Ραμαζάνι να μην κάνει κακό στους Έλληνες. Εξαίσια συνάντηση θα την έλεγα με τον εξαιρετικό δημιουργό του τραγουδιού “Οσο βαρούν τα σίδερα”. Ενδιάμεσος κρίκος αναμεσα στην κρητική ορεινή μουσική με το ρεμπέτικο τραγούδι, μέσω του λιμανιού που τότε λειτουργούσε, ο Στέλιος Φουσταλιέρης και ο “Μπιθικώτσης” της κρήτης ο τραγουδιστής Μπαξεβάνης.

Αξίζει να σημειώσω εδώ ότι πριν από λίγα χρόνια είχα τραγουδήσει στο Νίκο Παπαζογλου το “Οσο βαρούν τα σίδερα” και έμεινε μαγεμένος. Δεν το ήξερε το τραγούδι. Μετά τρεις μέρες έγραψε το Μπαγλαμαδάκι” τη μεγάλη αυτή επιτυχία σαφώς και άμεσα επηρεασμένος από το τραγούδι του Φουσταλιέρη που εξακολουθούν διάφοροι επαίοντες να το αναφέρουν σαν μικρασιάτικο.

Click here to view the embedded video.

Ωραία τραγούδια, ωραίος άνθρωπος, ωραία η κρητική παράδοση που ακόμη δεν τα χει παραδόσει μεσα στις σύγχρονες αλλαγμένες συνθηκες. Ωραίοι και μεις που προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη συνέχεια και την ομορφιά του κόσμου, επικοινωνόντας ο εις του άλλου μέσα από ανεξίτηλα δακτυλικά αποτυπώματα του ιστορικού και ψυχικού χρόνου που λέγονται τραγούδια.

Click here to view the embedded video.

Είπα στον Στέλιο Φουσταλιέρη να μας κάνει την τιμή να ρθει τον Αυγουστο στις εκδηλώσεις των Αρχανών και δέχτηκε ευχαρίστως και αμισθί και μου κανε τεράστια εντύπωση η ευαισθησία του, γιατί όπως μας εξήγησε, ποτέ δεν μπορούσε, μάλλον δεν ήθελε, να βγάλει λεφτά από το μπουλγαρί. Ανέξηγητη στάση για την αγοραία αντίληψη της εμπορευματοποίησης των πάντων όχι όμως για μένα. Αυτή η στάση είναι ρομαντική και δείχνει ψυχική διαφάνεια και αγάπη. Πολύ κοντά στη δική μου τοποθέτηση.

Τόσο λίγες λέξεις δε με φτάνουν για να πω για το Στέλιο Φουσταλιέρη, για τις υπόγιες στοές που μας συνδέουν σαν μίτος της αριάδνης μεσα στο σύγχρονο λαβύρινθο μιας ομορφιά που χάνεται. Αν τύχει να ακούσετε να ακούσετε τα ταγούδια του και νιώσετε μια βαθιά, γλυκιά γεύση ζωής, να ξέρετε ότι αυτό ήθελα να σας περιγράψω μια και το νιωσα. Αλλα όταν το νιώσετε αυτό, αυτή την ωραία γύρη, εγώ περιτεύω, μαζί και τα λόγια μου.”

στη μνήμη και των τριών μεγάλων καλλιτεχνών που δεν είναι πλέον κοντά μας
επιμέλεια κειμένου: Κώστας Βασιλάκης