Σε όλα τα σύγχρονα εγκυκλοπαιδικά λεξικά, υπάρχουν αναφορές σε διαπρεπή μέλη της παλιάς ρεθεμνιώτικης οικογένειας των Καλομενόπουλων. Όμως, τα πρόσωπα που αναφέρονται εκεί είναι λιγότερα απ’ όσα θα έπρεπε, ενώ τα βιογραφικά στοιχεία που παρέχονται, παρουσιάζουν ελλείψεις ή και λάθη.

Να σημειωθεί ότι το ασυνήθιστο αυτό για την Κρήτη επώνυμο, ήταν εξαιρετικά διαδεδομένο στο Αμάρι (χωριό και Επαρχία), κατά την εποχή της Ενετοκρατίας, όπως προκύπτει από τα συμβόλαια της εποχής. Από μια πρώτη μελέτη ανάλογων πηγών, φαίνεται ότι μόνο κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, άρχισαν να αναπτύσσονται κλάδοι της οικογένειας εκτός Αμαρίου, όπως στην πόλη του Ρεθύμνου, στη Σύρο και αλλού.

Το βέβαιο είναι, ότι το επώνυμο-που σήμερα τείνει να εκλείψει από τον τηλεφωνικό κατάλογο της πόλης-αναφέρεται αρκετές φορές στους εκλογικούς καταλόγους του Δήμου Ρεθύμνης, μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Στον Εκλογικό Κατάλογο του 1906 (για τον οποίο έχει γίνει πολύς λόγος σε πρόσφατα σημειώματά μου στον τοπικό Τύπο), αναφέρονται κάμποσοι Καλομενόπουλοι, μεταξύ των οποίων και ο 55χρονος τότε «ξενοδόχος» [sic] Μιχαήλ Καλομενόπουλος. Πρόκειται για τον πατέρα του ποιητή του Ρεθέμνου, όπως αποκαλείται τώρα (αρκετά χρόνια μετά το θάνατό του) ο Γιώργης Καλομενόπουλος (1897-1963). Είναι, υποθέτω, ο πιο γνωστός Καλομενόπουλος για τους σημερινούς συμπολίτες μας.

(Σ.Σ. Μια σύντομη παρένθεση κρίθηκε εδώ αναγκαία, για να διευκρινιστεί, καταρχάς, ότι ο πατέρας του ποιητή δεν ήταν «ξενοδόχος» με την σημερινή έννοια, αλλά ιδιοκτήτης ενός λαϊκού μαγέρικου, που εξυπηρετούσε κυρίως τους Αμαριώτες που… «έμπαιναν» στη Χώρα. Να πούμε, λοιπόν, για τους νεότερους ότι, ακόμα και πριν από μερικές δεκαετίας, χαρακτηρίζαμε τα μαγειρεία και τα εστιατόρια ως … «ξενοδοχεία φαγητού» (σε αντιδιαστολή με τα «ξενοδοχεία ύπνου»). Όσο για τους ανθρώπους των χωριών που… «έμπαιναν» στη Χώρα (κατά την τότε διατύπωση), ας έχομε υπόψη ότι η λέξη είχε την κυριολεκτική της έννοια κάποτε, μια και υπήρχαν οι Πόρτες του τείχους από τις οποίες έπρεπε να μπει κανείς στην πόλη. Ήταν η ανύπαρκτη σήμερα Πόρτα της Άμμου και η «υπαρκτή» Μεγάλη Πόρτα).

Επανερχόμενος στον Γιώργη Μιχ. Καλομενόπουλο, τον ποιητή του Ρεθέμνου, να σημειώσω τούτο: Είναι παρήγορο που ο σημαντικός αυτός Ρεθεμνιώτης άρχισε να γίνεται γνωστός στον τόπο του, έστω και καθυστερημένα. Σε αυτό βοήθησαν διάφοροι (με διαλέξεις και δημοσιεύματα), ενώ προβλέπεται να υπάρξει περαιτέρω καταξίωση του συγκεκριμένου προσώπου, μετά και τη μελοποίηση στίχων του από τον Νίκο Μαμαγκάκη. Παρόλα αυτά, είναι αμφίβολο αν ο ποιητής μας περιληφθεί ποτέ στις προσωπικότητες για τις οποίες οι εγκυκλοπαίδειες αφιερώνουν ξεχωριστά λήμματα.

Ας έλθομε τώρα στο βιογραφικό λεξικό που προσπαθώ να καταρτίσω (και που θα αφορά στους Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη). Για την ώρα, έχουν συμπεριληφθεί εκεί είκοσι και πλέον Καλομενόπουλοι. Ανάμεσά τους, υπάρχουν και τέσσερις (4) που έχουν γεννηθεί στη Σύρο, εκτός, δηλαδή, των γεωγραφικών ορίων του Νομού. Είναι άξιο επισήμανσης, ότι έχουν και οι τέσσερις το γράμμα «Θ» ως αρχικό πατρωνύμου. Τους αναφέρομε:

1) Νικόστρατος Θ. Καλομενόπουλος (Σύρος 1865-Αθήνα 1952): Είναι, για την ώρα, ο διαπρεπέστερος ίσως φορέας του επωνύμου. Ήταν αξιωματικός καριέρας, που κατέκτησε τους ανώτατους βαθμούς της στρατιωτικής ιεραρχίας και υπηρέτησε σε καίριες θέσεις. Πριν όμως, γίνει στρατηγός και φρούραρχος Σμύρνης (1919), είχε μια ασυνήθιστη πατριωτική δράση: Υπήρξε Γενικός Αρχηγός Αμαρίου κατά την τελευταία κρητική επανάσταση (1896), αρχηγός αντάρτικου σώματος κατά τον Μακεδονικό Αγώνα (1905), κλπ. κλπ. Παράλληλα, είναι και συγγραφέας σημαντικών ιστορικών πραγματειών, δύο από τις οποίες θεωρούνται σήμερα κλασικές και αξεπέραστες στο είδος τους. Όντας συνεργάτης στη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του συμπολίτη Παύλου Χ. Δρανδάκη, ο Νικόστρατος Καλομενόπουλος, είχε την ευκαιρία να καταγράψει εκεί πολύτιμες πληροφορίες που διέσωσε η οικογενειακή παράδοση για μερικούς ξεχασμένους αγωνιστές του Αμαρίου, μέλη της οικογένειας. Θα γίνει λόγος περί αυτών πιο κάτω.

2) Κωνσταντίνος Θ. Καλομενόπουλος (Σύρος 1860-Αθήνα 1941): Ήταν πρεσβύτερος αδελφός του Νικόστρατου και καθόλου υποδεέστερός του ως προσωπικότητα. Έγινε διδάκτορας της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1883, και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό. Οι πατριωτικές υπηρεσίες του κατά τις τελευταίες κρητικές επαναστάσεις, ήταν πραγματικά ανεκτίμητες. Μετά την αυτονομία της Κρήτης, αφιερώθηκε περισσότερο στην πολιτική και παρέμεινε ως εξέχον μέλος του Ελληνικού Κοινοβουλίου επί 20 συνεχή έτη (1905-1925).

3) Ο Αντώνιος Θ. Καλομενόπουλος, ξέρομε πως ήταν γιατρός και μεταφραστής ιατρικών συγγραμμάτων (βλ. εικόνα), αλλά δεν έχουν εντοπιστεί για την ώρα άλλα βιογραφικά στοιχεία του.

4) Ο Εμμανουήλ Θ. Καλομενόπουλος, ήταν δικηγόρος και ειδικός γραμματέας ενός πατριωτικού σωματείου με τίτλο «Εταιρεία της υπέρ των πατρίων Αμύνης» (1901).

Υποθέτομε ότι οι τέσσερις παραπάνω Καλομενόπουλοι με το κοινό αρχικό πατρωνύμου, ήταν τέκνα του ίδιου Κρητικού πατέρα. Ενός Κρητικού που, προφανώς, αναγκάστηκε να καταφύγει στη Σύρο, άγνωστο πότε και πώς. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, αξίζει να ερευνήσει και να μάθει κανείς ποιος ήταν αυτός ο Θ. Καλομενόπουλος, που γέννησε αυτούς τους τέσσερις ξεχωριστούς πατριώτες. Αξίζει όμως, να σχολιάσει κανείς και τη δική μας άγνοια για πρόσωπα που θα έπρεπε να είχαν καλύτερη θέση στην ιστορική μας μνήμη.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, στο Βιογραφικό Λεξικό για τους Ρεθεμνιώτες που προσπαθώ να καταρτίσω, έχουν ήδη περιληφθεί περί τα 20 πρόσωπα. Αναφέρω μερικά, ακολουθώντας χρονολογική τάξη, με βάση το χρόνο που έζησαν:

– Γεώργιος Καλομενόπουλος (Αμάρι π. 1770-1856): Ήταν ένα πρόσωπο περιβεβλημένο με θρύλους, όμως πρόσωπο υπαρκτό και σπουδαίο. Οι θρύλοι, άλλωστε, δημιουργούνται συνήθως γύρω από πρόσωπα σημαντικά και ασυνήθιστα. Αντί να μεταφέρω τα όσα έχει διασώσει γι’ αυτόν η παράδοση και αναγράφονται στην Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (τόμ. ΙΓ’, σ. 597), θεώρησα προτιμότερο να παραθέσω αυτούσιο το κείμενο σε φωτοτυπία (βλ. εικόνα και λεζάντα με σχόλια). Να πω μόνο ότι βρέθηκαν ντοκουμέντα που επιβεβαιώνουν τη δράση του ανδρός. Από ένα εξ αυτών, έχει αποσπαστεί και η υπογραφή που παραθέτομε (βλ. εικόνα). Γιος του ήταν ο Δημήτριος.

– Ο παπά-Εμμανουήλ Καλομενόπουλος (π. 1785-14 Απριλ. 1822), ήταν ξάδερφος του προηγουμένου. Γεννήθηκε και αυτός στο χωριό Αμάρι, αλλά ξενιτεύτηκε μικρός στην Κωνσταντινούπολη, για να επιστρέψει ύστερα από μερικά χρόνια και να χειροτονηθεί ιερέας του χωριού του το 1817. Η επανάσταση του ‘21, τον βρήκε μυημένο στην Φιλική Εταιρεία και έτοιμο να θυσιαστεί για τον Αγώνα, κάτι που αποδείχτηκε. Όντας επικεφαλής συγχωριανών και συνεπαρχιωτών του κατά το παράτολμο εγχείρημα για την κατάληψη του Ρεθύμνου (Απρίλιος 1822), έπεσε μαχόμενος προ των τειχών της πόλης. Ο λόγος για την επιχείρηση υπό τον Γάλλο αξιωματικό Βαλέστρα, στην οποία έπεσε και ο ίδιος.

– Ο Δημήτριος Γ. Καλομενόπουλος (+1884), ήταν γιος του «πατριάρχη» των Καλομενόπουλων του Ρεθύμνου, το βίο του οποίου μπορεί να διαβάσει κανείς στη φωτοτυπία που παρατίθεται, παρμένη από την Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη. Ήταν ίσως το βασικότερο στέλεχος της χριστιανικής κοινότητας στο Ρέθυμνο, κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, όπως προκύπτει από πολλά. Γιος του πρέπει να ήταν ο Ιωάννης Δ. Καλομενόπουλος (1862-1934), για πολλά χρόνια ειδικός γραμματέας του περίφημου Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, στο ψηφιοποιημένο βιογραφικό αρχείο που προσπαθώ να καταρτίσω, έχουν καταγραφεί για την ώρα περί τα 20 πρόσωπα της ιστορικής οικογένειας, τόσο κάτοικοι Αμαρίου, όσο και κάτοικοι Ρεθύμνου. Ανάμεσά τους και μερικές γυναίκες, όπως η απόφοιτος του Αρσακείου Χρυσηίς Καλομενοπούλου-Πετρουλάκη, Διευθύντρια του Χριστιανικού Παρθεναγωγείου στις αρχές του 20ου αιώνα.

Γνωρίζοντας τον περιορισμένο χώρο μιας εφημερίδας, θα παραλείψω τους υπόλοιπους Καλομενόπουλους που έχουν για την ώρα καταγραφεί στο Λεξικό μου και θα κλείσω το σημείωμα με τον Αντώνιο Εμμαν. Καλομενόπουλο (1907-1982). Είναι ο νεότερος της σειράς και έγινε γνωστός ευρύτερα ως μέλος της περίφημης ομάδας του Μπαξέ. Ο λόγος για τον τραγουδιστή και λαγουτιέρη Γιάννη Μπαξεβάνη ή Μπερνιδάκη, η οποία είχε εντυπωσιάσει τις κρητικές παροικίες του εξωτερικού κατά τη δεκαετία του 1930.

Ρεθυμνιώτικα Νέα, Τρίτη, 29 Δεκεμβρίου 2009 – Του Γ.Π. ΕΚΚΕΚΑΚΗ