Με θέματα που καλύπτουν όλα τα ενδιαφέρονται κυκλοφόρησε το ΚΡΗΤΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ. Στο νέο του τεύχος περιλαμβάνει:
– ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ. Άνθρωποι στην Κρήτη πριν από 130.000 χρόνια. Μια συγκλονιστική αρχαιολογική ανακάλυψη διευρύνει εντυπωσιακά τα όρια της κρητικής αρχαιολογίας συνδέοντας το νησί με ένα από τα μεγαλύτερα κατορθώματα του παλαιολιθικού ανθρώπου. Λίθινα εργαλεία που ανακαλύφθηκαν στη νότια ακτογραμμή του Ρεθύμνου τεκμηριώνουν την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή πριν από 130.000 χρόνια(!), καταρρίπτοντας την επικρατούσα θεωρία που πρέσβευε ότι οι πρώτοι άνθρωποι έφτασαν στην Κρήτη γύρω στο 7.000 π. Χ. Μέλη της επιστημονικής ομάδας δεν διστάζουν να δηλώσουν στους New York Times ότι κάποια λίθινα εργαλεία θα μπορούσαν να έχουν κατασκευαστεί πριν από 700.000 χρόνια!

Τα λίθινα αυτά ανθρώπινα διαπιστευτήρια προσελκύουν το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς αποτελούν την παλαιότερη απόδειξη ναυτικού ταξιδιού στη Μεσόγειο και ίσως στον κόσμο. Μέχρι τώρα, το αρχαιότερο ναυτικό ταξίδι συνδεόταν με τον εποικισμό της Αυστραλίας πριν από 60.000 χρόνια.

– ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΕΥΡΗΜΑ. Η εντυπωσιακή μάσκα του Σίβα. Η μάσκα του Σίβα ξεχάστηκε. Όπως τόσα και τόσα σε τούτον τον τόπο. Κι όμως, αν αναζητήσομε τις απαρχές των αποκριάτικων μεταμφιέσεων, ίσως χρειαστεί να ζητήσουμε από κάποιον παλιό Σιβιανό να πελεκήσει και πάλι τη ρίζα της αγαύης. Γιατί η σιβιανή μάσκα αποτελεί φαινόμενο μοναδικό στην ιστορία του πολιτισμού μας. Είναι τεραστίων διαστάσεων, κατασκευάζεται με μαλακό ξύλο που ξεθάβεται από τη γη και κάποτε τη φορούσαν όμιλοι μεταμφιεσμένων, οι οποίοι εμφανίζονταν συνήθως όταν έπεφτε το φως της ημέρας.

Αν πράγματι υπάρχει κάποιο νεκρολατρικό υπόστρωμα στην αποκριάτικη ευωχία, αν οι Απόκριες δεν είναι μόνο πλαστικό, ανάλατη λάτιν μουσική και ευτέλεια, τότε η μάσκα του Σίβα αναδεικνύεται σε εύρημα μοναδικό. Είναι, ίσως, η πιο εντυπωσιακή μάσκα του ελληνικού χώρου!

– Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ. Το κανόνι της Σπάθας. Στις βόρειες ακτές της Κρήτης, στο στρατηγικής σημασίας ακρωτήριο της Σπάθας οι Γερμανοί είχαν κατασκευάσει ένα σκηνικό παρόμοιο με αυτό που έστησαν πολλά χρόνια αργότερα στη διάσημη ταινία «τα κανόνια του Ναβαρόνε». Ένα άριστα εξοπλισμένο και επανδρωμένο οχυρό που ήλεγχε όλα τα θαλάσσια περάσματα στο βορειοδυτικό Κρητικό Πέλαγος. Στόχος του ήταν να προστατεύει το λιμάνι των Χανίων αλλά και την αχανή παραλία της Κισσάμου, όπου οι Γερμανοί φοβόντουσαν ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί απόβαση των συμμάχων. Το σημαντικότερο όπλο του οχυρού ήταν ένα γιγαντιαίο κανόνι με διπλή κάννη και τεράστιο βεληνεκές. Ήταν τόσο επιβλητικό το κανόνι εκείνο, που ακόμη και σήμερα οι ντόπιοι το θυμούνται με θαυμασμό…

– ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ. Τα μυστικά της πολύχρωμης κουμαριάς. Το πιο πολύχρωμο φυτό της ελληνικής χλωρίδας δεν ανθίζει την άνοιξη. Την εποχή που τα άλλα δέντρα και φυτά προετοιμάζονται για τον χειμώνα και μειώνουν τον μεταβολισμό τους, η κουμαριά βρίσκεται στην κορύφωση τού ετήσιου κύκλου της. Βγάζει ταυτόχρονα άνθη και φανταχτερούς πολύχρωμους καρπούς, δίνοντας χρώμα στο μουντό φθινοπωρινό τοπίο και συντηρώντας για αρκετούς μήνες ζώα και πουλιά.

Η κουμαριά, η κόμαρος των αρχαίων (Θεόφραστος, Διοσκουρίδης) αναφέρεται στη μυθολογία ως δέντρο που προήλθε από τη μεταμόρφωση ενός γιου της Γαίας.

Οι αρχαίοι δεν εκτιμούσαν τα κούμαρα, ενώ απόφευγαν να καταναλώνουν πολλά. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Ρωμαίος επιστήμονας, είναι αυτός που έδωσε το λατινικό όνομα της κουμαριάς. Το όνομα «unedo» προέρχεται από το λατινικό «unum edo» που σημαίνει «τρώω μόνο ένα». Ο Διοσκουρίδης παρομοίαζε τους καρπούς της κουμαριάς με τις εταίρες της Ρώμης: είναι ωραίοι, αλλά φουσκώνουν το στομάχι και προξενούν πονοκεφάλους.

– ΒΑΘΕΙΑΚΟ ΑΜΑΡΙΟΥ. Στην καρδιά της μυστηριώδους Αμπαδιάς. Στο ωραίο και ενδιαφέρον Αμάρι και συγκεκριμένα στην αμφιλεγόμενη και μυστηριώδη Αμπαδιά, βρίσκεται ο μικρός, σήμερα, αλλά ακμαίος άλλοτε, οικισμός του Βαθειακού.

Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας στο χωριό κατοικούσαν Αμπαδιώτες, οι οποίοι δεν είχαν καμία σχέση με τους υπόλοιπους Κρήτες. Ήταν μια ιδιαίτερη φυλή που κινούσε πάντα το ενδιαφέρον ντόπιων και ξένων ερευνητών, ιδιαιτέρως δε των περιηγητών που ασχολούνται εκτενέστατα μ’ αυτούς. Περιγράφονται ως θεομίσητοι και ξεχωριστοί από τους υπολοίπους κατοίκους της μεγαλονήσου, Χριστιανούς και Μουσουλμάνους, Έλληνες και Τούρκους. Ήταν διαφορετικοί «στον χαρακτήρα, στα ήθη και έθιμα, ακόμη και στη σωματική διάπλαση. Άγριοι, φανατικοί, αιμοχαρείς, μελαμψοί με ούλες τρίχες, με μύτη σιμή και χείλη παχιά». Όσοι απ’ αυτούς που τους περιγράφουν τους γνώρισαν προσωπικά, αναφέρουν ότι είχαν και ιδιάζοντα τρόπο στην ομιλία.

Μέχρι σήμερα έχει παραμείνει στο Κρητικό λεξιλόγιο η λέξη Αμπαδιώτης, ως βρισιά, για να χαρακτηρίζει τον βάρβαρο, τον αιμοσταγή, τον απολίτιστο.

– ΒΙΤΣΙΛΙΑ ΜΟΝΟΦΑΤΣΙΟΥ: Αετοφωλιά επαναστατών. Βιτσιλιά ονομάζεται ένα μικρό χωριό στην επαρχία Μονοφατσίου, η θέση του οποίου δικαιολογεί απόλυτα το όνομά του. Το εγκαταλελειμμένο από τη δεκαετία του 1970 χωριουδάκι βρίσκεται στην κορυφή λόφου με απεριόριστη θέα και στρατηγική σημασία.Την εποχή των Βενετών η Βιτσιλιά γνώρισε τη σπουδαιότερη περίοδό της, καθώς συνδέθηκε με ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα της Κρητικής Ιστορίας, τον Μάρκο Γραδόνικο, αρχηγό της Αποστασίας του Αγίου Τίτου που επιχείρησε το 1363 να αποκόψει την Κρήτη από τη Βενετία και να ιδρύσει ανεξάρτητη δημοκρατία. Η επαναστατική κυβέρνηση που συγκροτήθηκε εξέλεξε Δούκα της Κρήτης τον Μάρκο Γραδόνικο, που ήταν φεουδάρχης της περιοχής. Το φέουδό του εκτός από το Μιλιαρίσι, τα Πάρτιρα και τον Χαλασό, συμπεριελάμβανε και τη Βιτσιλιά.

– ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΠΕΤΑΝΙΑΝΑ. Η πρεσβυτέρα Κάθριν. «Όλα δουλεύανε ρολόι στην ενορία μας. Κι ο παπάς εκάτεχε τη δουλειά του κι η παπαδιά την εδικιά τση. Όλοι οι χωριανοί ήτονε πολύ ευχαριστημένοι κι ο καιρός επέρνουνε όμορφα στο καθαρό αέρα, κάτω από το καταγάλανο ουρανό και τα γάργαρα νερά, με τα αρνάκια να χορεύουνε στα λουλουδιασμένα πλάγια και στσι γραφικές γειτονιές που μοσκοβολούσανε από τσι βασιλικούς, τσι ματζουράνες, τα ρόδα και τα γαρδούμια.

Όλα δουλεύανε ρολόι σάμε τη μέρα που η παπαδιά ερωτεύτηκε. Όχι βέβαια το παπά. Αυτόν απείς ήφυγε η πεθερά τση, που τση τον εθύμιζε, τον εξέχασε τελείως. Ερωτεύθηκε, όμως, για πρώτη και μοναδική φορά στη ζωή τση, ένα χωριανό μας. Το Γιώργη. Κι επαδέ πρέπει να ξεκαθαρίσω πως δεν ήμουνε εγώ. Όχι βέβαια πως δεν έχω τα προσόντα να μ’ ερωτευτεί μια παπαδιά, αλλά ήμουνε ακόμη πολλά μικιός. Έναν άλλο Γιώργη ερωτεύτηκε ωραίο και καλό σα κι όλους τσι Καπετανιανούς ντελικανίδες. Μελαχροινός, στρουφογυριζάμενος, στιμονερός, μερακλής, καλός αγλακητής, γερός σα το πετραμύγδαλο και πάνω από ενάμιση μέτρο. Γιάντα τον εξεχώρισε από τσ’ άλλους που ήτονε κι αυτοί το ίδιο λεβέντες, δεν εκαταλάβαμε. Για να τον εβάλει όμως τόσονα στη καρδιά τση οπωσδήποτε το κατιτίς παραπάνω θα το ‘χε. Και τον ερωτεύτηκε στ’ αλήθεια, γιατί ήλλαξε συμπεριφορά και δεν εγύριζε στα παπούρια και στσι γιαλούς, ούτε στο μαγαζί επήγαινε, ούτε εσαλιάριζε με άλλους άντρες. Δεν είχε μάθια, μόνο για το Γιώργη τση…»

– ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Σαρακοστιανές γεύσεις. Τσιγαριαστά χόρτα με ελιές. Πιλάφι με γαρίδες. Ταραμοκεφτέδες. Βροβιοί στο ξύδι.

Ταραμοσαλάτα με λεμόνι, ταραμοσαλάτα με παξιμάδι, ταραμοσαλάτα με ξύδι και σκόρδο.