Στη Μεσόγειο, η κουζίνα δεν γνωρίζει σύνορα, γνωρίζει μνήμες. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η σχέση ανάμεσα στο κρητικό σφουγγάτο και το τουρκικό μενεμέν. Δύο πιάτα απλά, καθημερινά, λαϊκά — αλλά βαθιά ριζωμένα στην ιστορία και την ταυτότητα των τόπων τους.
Τι είναι το μενεμέν (menemen); Είναι είναι παραδοσιακό πιάτο της τουρκικής κουζίνας, ιδιαίτερα δημοφιλές στο πρωινό. Η βασική του εκδοχή έχει αυγά, ντομάτα, πιπεριά, ελαιόλαδο ή βούτυρο. Υπάρχουν παραλλαγές του που περιέχουν φέτα ή λευκό τυρί, σουτζούκι, κρεμμύδι (με «διαμάχη» …αντίστοιχη του κιμά στα γεμιστά ή όχι). Θα το συναντήσετε στα περισσότερα καταστήματα που σερβίρουν πρωινό ή …brunch!
Πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία του αντλούμε από την έρευνα του τοπικού μελετητή και συγγραφέα Oktay Özengin, ο οποίος καταγράφει το κοινωνικοοικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής.
Στα πρώτα χρόνια της Τουρκικής Δημοκρατίας, η οικονομία της Μενεμένη βασιζόταν κυρίως στη γεωργία. Τα εύφορα εδάφη που είχαν μείνει μετά την αποχώρηση των Ελλήνων μοιράστηκαν σε μουσουλμανικούς πληθυσμούς που εγκαταστάθηκαν εκεί μέσω της ανταλλαγής πληθυσμών. Ανάμεσα σε αυτούς, οι Τουρκοκρητικοί κατείχαν εξέχουσα θέση. Έμπειροι και εργατικοί στην καλλιέργεια αμπελιών, ελαιώνων και κηπευτικών, κάλυψαν γρήγορα το κενό εργατικού δυναμικού. Πολλές οικογένειες ανέλαβαν την ετήσια φροντίδα αμπελιών και κήπων ντόπιων κατοίκων –των οποίων ο ανδρικός πληθυσμός είχε μειωθεί λόγω των πολέμων– λειτουργώντας ως «συνεταίροι παραγωγής».
Μέσα από αυτή τη στενή συνεργασία, οι κάτοικοι της Μενεμένης γνώρισαν σταδιακά την κρητική διατροφική παράδοση. Οι Τουρκοκρητικοί συνέλεγαν άγρια χόρτα από τις πεδιάδες και τα βουνά –όπως τα ραδίκια, το σινιάβρι, τη μολόχα και άλλα χόρτα τα οποία οι ντόπιοι είτε δεν γνώριζαν είτε δεν αξιοποιούσαν. Αφού τα έβραζαν, τα περιέχυναν με ελαιόλαδο και συχνά έσπαγαν αυγά από πάνω, δημιουργώντας απλά αλλά θρεπτικά φαγητά. Τα πιάτα αυτά, μαγειρεμένα τόσο στα αγροτόσπιτα του κάμπου όσο και μέσα στην πόλη, άρχισαν να κερδίζουν την προτίμηση των κατοίκων.
Την ίδια περίοδο, οι Τουρκοκρητικοί γνώρισαν από τους ντόπιους ένα φαγητό με βάση τη ντομάτα, στο οποίο προστίθεντο κρέας και πατάτες – ένα είδος κατσαρόλας με πλούσια σάλτσα. Καθώς οι επαφές των δύο κοινοτήτων πυκνώνονταν, το πιάτο αυτό προσαρμόστηκε. Οι Τουρκοκρητικοί, γνωστοί για την εργατικότητα και την οικονομία τους, αντικατέστησαν το κρέας με αυγά και τις πατάτες με κρεμμύδια, δημιουργώντας ένα νέο, πιο απλό και οικονομικό φαγητό: τη «ντομάτα με αυγό». Η πιπεριά προστέθηκε αργότερα, εμπλουτίζοντας τη γεύση.
Το νέο αυτό πιάτο αποτέλεσε μικρή «επανάσταση» για την εποχή: ήταν γευστικό, οικονομικό και γρήγορο στην παρασκευή του, αρκετά εκλεκτό ώστε να προσφέρεται και σε καλεσμένους. Με τον καιρό, καθώς η καλλιέργεια της ντομάτας επεκτάθηκε και σε άλλες περιοχές, η φήμη του εξαπλώθηκε. Αρχικά έγινε γνωστό ως «Το φαγητό της Μενεμένης» στην ευρύτερη περιοχή και σταδιακά καθιερώθηκε παντού με το όνομα της πόλης: μενεμέν!
